ยุคไทโช

สงครามโลกครั้งที่ 1 เริ่มขึ้นจากเหตุการณ์ซาราเยโวที่มกุฎราชกุมารออสเตรียถูกลอบปลงพระชนม์
ฝ่ายไตรภาคี (อังกฤษ-ฝรั่งเศส-รัสเซีย) และฝ่ายไตรพันธมิตร (เยอรมนี-อิตาลี-ออสเตรีย) เปิดฉากรบครั้งใหญ่ทั่วยุโรป ญี่ปุ่นเข้าร่วมสงครามโดยอ้างพันธมิตรอังกฤษ-ญี่ปุ่น และทำสงครามกับเยอรมนี

ช่วงนี้ญี่ปุ่นเคลื่อนไหวขยายอิทธิพลในจีน เช่น ยื่น “ข้อเรียกร้อง 21 ข้อ” ต่อรัฐบาลจีน และส่งกองกำลังไปไซบีเรียร่วมกับอังกฤษ สหรัฐฯ และฝรั่งเศส เพื่อสกัดกั้นการปฏิวัติรัสเซีย

ญี่ปุ่นแทบไม่ได้รับความเสียหายโดยตรงจากสงครามโลกครั้งที่ 1 ทำให้การส่งออกไปต่างประเทศเติบโตและเกิดเศรษฐกิจเฟื่องฟูแบบไม่เคยมีมาก่อน ซึ่งภายหลังเรียกว่า “เศรษฐกิจเฟื่องฟูช่วงสงคราม”
แต่ความเฟื่องฟูนั้นมีแรงสะท้อนกลับ จนเกิดภาวะเศรษฐกิจตกต่ำที่เรียกว่า “ภาวะถดถอยหลังสงคราม”
ในประเทศเกิดภาวะสินค้าขาดแคลนและค่าครองชีพสูง ผู้คนลำบากจนเกิดเหตุ “จลาจลข้าว” ทั่วประเทศ

ต่อมาในปี 1923 เกิด “แผ่นดินไหวคันโตครั้งใหญ่” ทำให้เศรษฐกิจซบเซายาวนาน
อีกทั้งมีการทบทวนความสูญเสียครั้งใหญ่จากสงครามโลกครั้งที่ 1 และก่อตั้งสันนิบาตชาติในปี 1920 เพื่อธำรงสันติภาพระหว่างประเทศ โดยญี่ปุ่นได้รับตำแหน่งสมาชิกถาวรของคณะมนตรีตั้งแต่เริ่มก่อตั้ง

ในญี่ปุ่น แนวคิดประชาธิปไตยและเสรีนิยมเริ่มแพร่หลายตั้งแต่ช่วงสงครามโลกครั้งที่ 1
แรงผลักดันสำคัญคือขบวนการที่เรียกว่า “ประชาธิปไตยไทโช”

“ประชาธิปไตยไทโช” คือชื่อรวมของขบวนการแนวเสรีนิยมและประชาธิปไตยหลากหลายรูปแบบ และถูกประเมินว่าสำคัญในฐานะจุดเริ่มต้นของประชาธิปไตยในญี่ปุ่น

ขบวนการนี้ไม่ได้จำกัดแค่การเมือง แต่ขยายไปสู่สังคมและวัฒนธรรมในหลายด้าน เกิดการเคลื่อนไหวต่างๆ เช่น “ขบวนการปลดปล่อยสตรี” “ขบวนการปลดปล่อยจากการเลือกปฏิบัติต่อชนชั้นบูราคุ” และ “ขบวนการเรียกร้องสิทธิเลือกตั้งทั่วไป” จนค่อยๆ เปลี่ยนโครงสร้างสังคม

ปี 1925 มีการผ่าน “การเลือกตั้งทั่วไป” ให้สิทธิเลือกตั้งแก่ผู้ชายที่เป็นผู้ใหญ่ทุกคนอายุ 25 ปีขึ้นไป ส่งผลให้เกิดฐานคิดว่า การขับเคลื่อนการเมืองระดับชาติจำเป็นต้องได้รับความยินยอมจากประชาชน

ศิลปินยุคไทโชก็นำวัฒนธรรมตะวันตกมาปรับใช้ในผลงานของตนเช่นกัน

ศิลปินตัวแทนไทโชโรมานที่มักถูกกล่าวถึงเป็นคนแรกคือ ทาเคฮิสะ ยูเมจิ ภาพหญิงงามที่วาดด้วยลายเส้นละมุนเชิงกวีของเขาปรากฏบนปกนิตยสารและรวมโน้ตเพลงจำนวนมาก นอกจากนี้ยังทำงานด้านบทกวีและเพลงเด็กด้วย ผลงานของยูเมจินับเป็นผู้บุกเบิกศิลปะสมัยใหม่ในญี่ปุ่นได้

ในวงการภาพเขียนแบบญี่ปุ่น มีการวาดภาพ “ผู้หญิง” ที่ก้าวข้ามความหมายของคำว่า “ความงาม” งานเด่นคือ “โยโกกุชิ” ของ ไคโนะโช ทาดาโอโตะ ที่สื่อความ “ลึกลับชวนพิศวง” หัวข้อภาพส่วนใหญ่เป็นบุคคล โดยเฉพาะผู้หญิง ภาพภูมิทัศน์มีน้อยมาก และเขาถูกมองเป็นศิลปินแนวเดคาแดนซ์ที่สะท้อนบรรยากาศหม่นของปลายยุคไทโช

จิตรกร โยโรซุ เท็ตสึโงโร ก็เป็นอีกคนที่โดดเด่นอย่างยิ่งในญี่ปุ่นยุคไทโช เขามาจากอำเภอวากะ จังหวัดอิวาเตะ (ปัจจุบันคือเมืองฮานามากิ) และมีผลงานสำคัญในฐานะผู้บุกเบิกการนำ “โฟวิสม์” ซึ่งเป็นศิลปะอาว็องการ์ดในเวลานั้น เข้าสู่วงการภาพเขียนสีน้ำมันญี่ปุ่น

อาคารในยุคไทโชมีจุดเด่นคือการผสมผสานญี่ปุ่นกับตะวันตก
อาคารสาธารณะ เช่น หน่วยงานรัฐ โรงเรียน และสถานีโตเกียว มักสร้างเป็นอาคารสไตล์ตะวันตก
ส่วนบ้านเรือนทั่วไปดูเหมือนจะมีแนวโน้มผสานสถาปัตยกรรมญี่ปุ่นเข้ากับอุปกรณ์และเฟอร์นิเจอร์แบบตะวันตก ช่วงกลางยุคไทโชมีการสร้าง “บ้านวัฒนธรรม” ที่รับวิถีชีวิตแบบตะวันตกเพิ่มขึ้นมาก

สถาปัตยกรรมตัวแทนยุคไทโช ได้แก่ สถานีโตเกียว, โรงแรมอิมพีเรียลเดิม และบ้านพักตระกูลอาซากุระเดิม
สถานีโตเกียวออกแบบโดยสถาปนิก ทัตสึโนะ คิงโงะ และสร้างเสร็จในปีไทโชที่ 3 (1914)
โรงแรมอิมพีเรียลเดิมออกแบบโดยแฟรงก์ ลอยด์ ไรต์ โดยยึดแบบจากอาคารเบียวโดอิน โฮโอโด แต่โรงแรมขนาดใหญ่ที่ดูคล้ายอินทรีกางปีกนั้นไม่หลงเหลืออยู่แล้ว
บ้านพักตระกูลอาซากุระเดิมเป็นคฤหาสน์ของ อาซากุระ โทระจิโร อดีตประธานสภาเขตชิบูยะและประธานสภาจังหวัดโตเกียว และได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นทรัพย์สินทางวัฒนธรรมสำคัญ
ลองเดินชมอาคารยุคไทโชที่ยังคงอยู่ เพื่อสัมผัสไทโชโรมาน ก็เป็นอีกไอเดียที่น่าสนใจ

ยุคไทโชเป็นช่วงที่แฟชั่นก็ผสมผสานญี่ปุ่น-ตะวันตกเช่นกัน
ในเวลานั้น แฟชั่นที่รับเสื้อผ้าตะวันตกหรือดูใหม่ๆ จะถูกเรียกว่า “ไฮคาระ”
ผู้ชายนิยมชุดสูท เสื้อเชิ้ต เนกไท แว่นกลม และหมวกทรงสูง ส่วนผู้หญิงนิยมการจับคู่ชุดกิโมโนกับบู๊ต

เมื่อ “ไฮคาระ” แพร่หลาย แฟชั่นที่เรียกว่า “บังคาระ” ก็เริ่มฮิตตามมา เป็นสไตล์ที่เหมือนปฏิเสธแฟชั่นตะวันตก โดยแต่งแบบดิบๆ เช่น เสื้อเชิ้ตคอตั้งแบบตะวันตก + ฮากามะและกิโมโน หมวกนักเรียน และเกี๊ยะไม้ ซึ่งคือ “สไตล์บังคาระ” แบบเต็มตัว

แม้โต๊ะเตี้ยแบบญี่ปุ่น (ชาบุได) จะแพร่หลายพอสมควร แต่ช่วงแรกของยุคไทโชดูเหมือนว่าหลายคนยังทานข้าวบนถาดส่วนตัวของตัวเอง
สิ่งที่นิยมในหมู่คนทั่วไปคือ “ฮาโกะเซ็น” เป็นกล่องคล้ายกล่องข้าวซ้อนชั้น ใช้เก็บชามและตะเกียบไว้ พอถึงเวลาทานก็พลิกฝาเป็นถาด วางอาหารแล้วทานได้บนถาดนั้น
เมื่อยุคไทโชดำเนินไป ผู้คนที่ทานข้าวบนชาบุไดก็เพิ่มมากขึ้น

งานซักผ้าที่ใช้น้ำมาก มักทำกันรอบๆ บ่อน้ำรวม
แม่บ้านในสมัยนั้นคุยกันไป ซักผ้าไป และแลกเปลี่ยนข้อมูลสารพัด
ทุกวันนี้ยังเรียกการคุยแลกข่าวเล็กๆ น้อยๆ ของแม่บ้านว่า “ประชุมข้างบ่อน้ำ” และนี่แหละคือ “ประชุมข้างบ่อน้ำ” ตามความหมายจริงๆ
ไม่ใช่แค่บ่อน้ำเท่านั้น ตรอกหลังบ้านก็ทำหน้าที่เป็นพื้นที่สื่อสารเหมือนกัน
ต่างจากปัจจุบันที่มักนัดคุยกันในคาเฟ่หรือสถานที่สะดวกสบาย ผู้คนสื่อสารกันในพื้นที่ชีวิตประจำวัน จึงเห็นได้ว่าระยะห่างระหว่างคนกับคนใกล้กว่ายุคนี้

ช่วงปลายยุคไทโช เงินเดือนแรกของพนักงานออฟฟิศจบมหาวิทยาลัยอยู่ที่ 50–60 เยน
ส่วนผู้หญิงทำงาน ค่าเฉลี่ยรายเดือนคือ พนักงานพิมพ์ดีด 40 เยน พนักงานต่อสายโทรศัพท์ 35 เยน และพนักงานธุรการ 30 เยน
แท็กซี่เริ่มให้บริการในยุคไทโช โดยค่าโดยสารเริ่มต้นคือ 60 เซ็น
มูลค่าเงินในยุคไทโช: เงิน 30,000 เยนในปัจจุบัน เทียบได้กับ 10 เยนในยุคไทโช
ถ้าคิดแบบนั้น เงินเดือนแรกของพนักงานออฟฟิศจบมหาวิทยาลัยช่วงปลายยุคไทโชก็น่าจะราว 150,000–180,000 เยนในมูลค่าปัจจุบัน

สถานีโตเกียว ประตูสู่ญี่ปุ่น เปิดให้บริการในเดือนธันวาคม 1914
เดิมเปิดเป็น “สถานีหลักกลาง” เชื่อมสถานีชิมบาชิซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของสายโทไคโด (การรถไฟแห่งชาติ) ที่ต่อถึงโกเบ กับสถานีอุเอโนะซึ่งเป็นประตูสู่ภาคเหนือของการรถไฟญี่ปุ่น ผู้ออกแบบคือสถาปนิก ทัตสึโนะ คิงโงะ ตัวแทนยุคเมจิ-ไทโช อาคารอิฐโครงเหล็ก 3 ชั้นทอดยาวเหนือ-ใต้ มีความยาวรวมราว 335 เมตร

เมืองน้ำพุร้อนที่อบอวลด้วยไทโชโรมาน
แหล่งออนเซ็นที่เดินเคียงประวัติศาสตร์ไปพร้อมการขุดเหมืองเงินโนเบะซาวะซึ่งรุ่งเรืองในยุคเอโดะ
หลังปิดเหมือง เคยคึกคักในฐานะแหล่งพักฟื้นด้วยการแช่น้ำพุร้อน แต่ย่านออนเซ็นพังยับจากมหาอุทกภัยปีไทโชที่ 2 (1913)
ต่อมาได้รับความร่วมมือจากภาคธุรกิจท้องถิ่น ช่วงต้นยุคโชวะจึงฟื้นฟูจนเกือบเป็นทิวทัศน์แบบปัจจุบัน โดยมีอาคารไม้หลายชั้นสไตล์ตะวันตกเรียงรายสองฝั่งแม่น้ำกินซัง

สถานที่จัดงานและการประชุมบนเกาะนากาโนะชิมะ สร้างเสร็จในปี 1918 จากเงินบริจาคของชาวโอซาก้า อิวาโมโตะ เออิโนะสุเกะ ซึ่งเป็นนายหน้าซื้อขายหุ้น อาคารอิฐแดงงดงามที่ยึดสไตล์นีโอเรอเนซองส์และเติมองค์ประกอบบาโรก กลายเป็นแลนด์มาร์กของนากาโนะชิมะ