“ซากุระ” สำหรับชาวญี่ปุ่นคืออะไร? เจาะลึกความผูกพันผ่านประวัติศาสตร์และเรื่องน่ารู้

ช่วงเวลา “300 ปีก่อนคริสตกาลถึง ค.ศ. 250” ซึ่งเป็นยุคที่เริ่มมีการทำนาข้าวในหมู่เกาะญี่ปุ่น และเกิดการก่อตัวของรัฐแรกในญี่ปุ่น เรียกว่า “สมัยยาโยอิ”
ตั้งแต่สมัยยาโยอิ ซากุระได้รับการบูชาในฐานะต้นไม้ที่เป็นที่สถิตของเทพแห่งธัญพืช

ช่วงเวลาที่ซากุระออกดอกสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับอุณหภูมิ และจะเริ่มบานเมื่ออากาศอุ่นขึ้น
จึงมีการสันนิษฐานว่า ผู้คนในยุคนั้นใช้ช่วงเวลาที่ซากุระบานเต็มที่เป็นเกณฑ์ในการเริ่มทำนาข้าว
นอกจากนี้ ประเพณีการทำนายผลผลิตจากลักษณะการบานของซากุระ ก็ถือกำเนิดขึ้นในสมัยยาโยอิเช่นกัน

แม้ความสัมพันธ์ระหว่างชาวญี่ปุ่นกับซากุระจะเริ่มต้นมาตั้งแต่ก่อนคริสตกาล แต่มีการกล่าวกันว่า วัฒนธรรมการชื่นชมเพื่อความงามนั้น เริ่มจากดอกบ๊วยก่อนซากุระเสียอีก
ในสมัยนารา ซึ่งเป็นช่วง ค.ศ. 710–794 และเป็นยุคที่ญี่ปุ่นรับเอาวัฒนธรรมจีนเข้ามาอย่างแข็งขัน ดอกบ๊วยก็ถูกนำเข้ามาในญี่ปุ่นเช่นกัน
กลิ่นหอมของดอกบ๊วยได้รับความนิยมในหมู่ชนชั้นสูง และกลายเป็นจุดเริ่มต้นของธรรมเนียมการชมดอกบ๊วย

เมื่อเข้าสู่ “สมัยเฮอัน” ซึ่งเป็นยุคถัดจากสมัยนารา กระแสที่ให้ความสำคัญกับวัฒนธรรมญี่ปุ่นเริ่มก่อตัวขึ้น และสิ่งนี้เองที่ทำให้ซากุระซึ่งได้รับการบูชามาแต่โบราณได้รับความนิยมมากขึ้น
การชมดอกไม้ครั้งแรกของญี่ปุ่นก็เกิดขึ้นในสมัยเฮอันเช่นกัน
มีบันทึกว่าในปี ค.ศ. 894 จักรพรรดิได้จัดงานชมดอกไม้ขึ้น และนั่นได้กลายเป็นกิจกรรมประจำปีที่จัดโดยจักรพรรดิ

ต่อมาธรรมเนียมนี้ไม่ได้มีเฉพาะจักรพรรดิเท่านั้น แต่ยังแพร่หลายในหมู่ขุนนางด้วย และเชื่อกันว่านี่คือจุดกำเนิดของการชมซากุระในแบบปัจจุบัน
ในหนังสือว่าด้วยการจัดสวนที่เก่าแก่ที่สุดของญี่ปุ่น “ซะคุเทกิ (Sakuteiki)” ก็มีข้อความว่า “ควรปลูกต้นซากุระไว้ในสวน” จึงอาจกล่าวได้ว่า ภาพจำ “ฮานามิ = ซากุระ” เกิดขึ้นในสมัยเฮอัน

เมื่อพูดถึงการชมซากุระ ชาวญี่ปุ่นจำนวนมากจะนึกถึงภาพ “ปูผ้าใต้ต้นซากุระ แล้วนำอาหารและเครื่องดื่มมาร่วมสังสรรค์กัน”
ธรรมเนียมการชื่นชมซากุระพร้อมงานเลี้ยงนี้เกิดขึ้นใน “สมัยคามาคุระ” ซึ่งมาถัดจากสมัยเฮอัน
เมื่อเข้าสู่สมัยคามาคุระ เหล่านักรบซามูไรก็เริ่มจัดงานชมดอกไม้ และธรรมเนียมนี้ยังแพร่ไปยังท้องถิ่นที่ซามูไรอาศัยอยู่ด้วย
นับจากยุคนี้เป็นต้นมา การชมซากุระค่อย ๆ เปลี่ยนและลงหลักเป็นรูปแบบ “งานเลี้ยง” ใต้ต้นซากุระ

งานชมดอกไม้ที่จัดโดยซามูไรมักยิ่งใหญ่มาก โดยเฉพาะ “โยชิโนะโนะฮานามิ” และ “ไดโงะโนะฮานามิ” ที่จัดโดยโทะโยะโตะมิ ฮิเดะโยะชิ (Toyotomi Hideyoshi) ซึ่งมีทั้งจำนวนต้นซากุระและจำนวนผู้เข้าร่วมในระดับมหาศาล
มีการเล่ากันว่า งานชมดอกไม้เหล่านี้กินเวลาหลายวัน และมีการจัดพิธีชงชา การประลองแต่งบทกวี และการแสดงโนะแทบทุกวัน

จนถึงสมัยคามาคุระ การชมซากุระยังเป็นกิจกรรมของผู้ปกครองและผู้คนในชนชั้นสูงเป็นหลัก
แต่เมื่อเข้าสู่สมัยเอโดะ สามัญชนก็เริ่มเพลิดเพลินกับการชมซากุระมากขึ้น

เหตุผลหนึ่งคือสมัยเอโดะเป็นช่วงเวลาแห่งความสงบสุข ขณะเดียวกันก็มีความเชื่อว่าการปลูกซากุระเพื่อป้องกันภัยพิบัติเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้การชมซากุระแพร่หลายสู่สามัญชน
แม่น้ำสุมิดะที่ยังไหลผ่านกรุงโตเกียวในปัจจุบันนั้น ในอดีตเป็นแม่น้ำที่มีแนวโน้มเอ่อล้นได้ง่ายเมื่อฝนตกหนัก
อย่างไรก็ตาม การสร้างเขื่อนตลอดแนวแม่น้ำสุมิดะเป็นเรื่องที่ทำไม่ได้ จึงมีการกล่าวกันว่า มีการปลูกซากุระไว้ริมแม่น้ำแทนการสร้างคันกั้นน้ำ
ผลลัพธ์คือมีสถานที่สำหรับชมซากุระที่สามัญชนเข้าถึงได้มากขึ้น และธรรมเนียมนี้ก็แพร่หลายไปในหมู่ประชาชนทั่วไป

ในญี่ปุ่นแต่โบราณเชื่อกันว่า “คำพูด” มีพลังวิญญาณสถิตอยู่ ดังนั้นการตั้งชื่อจึงเป็นเรื่องสำคัญมาก
แล้วคำว่า “ซากุระ” มีที่มาอย่างไรกันแน่?
มีหลายทฤษฎีเกี่ยวกับรากศัพท์ของคำนี้ แต่ในบทความนี้จะขอคัดมาแนะนำ 2 ทฤษฎีหลัก

ทฤษฎีแรกคือ มาจากชื่อเทพเจ้า “โคะโนะฮะนะโนะซะคุยะบิเมะ (Konohanasakuyahime)” ที่ปรากฏในพงศาวดารเก่าแก่ที่สุดของญี่ปุ่นอย่าง “นิฮงโชกิ” และ “โคะจิกิ”
มีตำนานว่าเทพองค์นี้โปรยเมล็ดซากุระลงมาจากท้องฟ้าเหนือภูเขาฟูจิ และเชื่อกันว่าส่วน “ซะคุยะ” ในพระนามได้เปลี่ยนเสียงมาเป็น “ซากุระ”

ทฤษฎีที่สองคือ มาจากความศรัทธาต่อซากุระเอง
อย่างที่กล่าวไปในประวัติศาสตร์ของชาวญี่ปุ่นกับซากุระ ซากุระเคยถูกมองว่าเป็น “ต้นไม้ที่เป็นที่สถิตของเทพแห่งธัญพืช”
สำหรับความหมายในภาษาญี่ปุ่นโบราณ “ซะ” หมายถึงวิญญาณแห่งต้นข้าว ส่วน “คุระ” หมายถึงสถานที่ที่วิญญาณแห่งต้นข้าวเสด็จลงมา
เมื่อนำสองคำนี้มารวมกัน จึงเกิดเป็นคำว่า “ซากุระ” ตามอีกหนึ่งทฤษฎี

ญี่ปุ่นมีจุดชมซากุระชื่อดังอยู่มากมาย และยังพบซากุระได้บ่อยตามท้องถนน แต่ประมาณ 70% ของซากุระในญี่ปุ่นเป็นซากุระสายพันธุ์ “โซเมโยชิโนะ”
เนื่องจาก “โซเมโยชิโนะ” ขยายพันธุ์ด้วยการเสียบกิ่งและปักชำ จึงไม่ใช่การสืบพันธุ์ตามธรรมชาติของลูกหลานโดยตรง พูดอีกแบบก็คือ “โคลน” คิดเป็น 70% ของซากุระในญี่ปุ่น
สีสันที่สม่ำเสมอของแนวต้นซากุระ อาจเป็นความงามที่เกิดขึ้นได้ก็เพราะเป็นโคลนนั่นเอง

เมื่อพูดถึงซากุระ หลายคนน่าจะนึกถึงสีชมพูเป็นอันดับแรก
และเมื่อไปชมซากุระตามจุดดัง ๆ ทิวทัศน์ตรงหน้าก็มักเต็มไปด้วยสีชมพูจริง ๆ

แต่ความจริงแล้ว ซากุระก็มีสายพันธุ์ที่ออกดอกสีอื่นนอกจากสีชมพูด้วย
หากนับรวมทั้งสายพันธุ์ย่อยและสายพันธุ์ลูกผสม ซากุระมีมากกว่า 600 ชนิด

ซากุระดอกสีเขียว “กิโยโกะ (Gyoiko)” จะเริ่มบานในช่วงปลายเดือนเมษายน และสีของดอกจะค่อย ๆ เปลี่ยนจากเขียวอมเหลืองเป็นเหลือง ก่อนที่ตรงกลางดอกจะกลายเป็นสีแดงในที่สุด
หากอยู่โตเกียว สามารถชม “กิโยโกะ” ได้ที่ “สวนสาธารณะโชวะคิเน็นแห่งชาติ” ส่วนที่โอซาก้าชมได้ที่ “โรงกษาปณ์โอซาก้า”

“อุคงซากุระ (Ukonzakura)” เป็นซากุระหายากที่ออกดอกสีเหลือง
ชื่อของมันมาจากสีที่คล้ายขมิ้นซึ่งใช้ดื่มเพื่อช่วยป้องกันอาการเมาค้าง
หลังจากบานแล้ว “อุคงซากุระ” ก็จะค่อย ๆ เปลี่ยนเป็นสีชมพูเช่นกัน
หากอยู่โตเกียว สามารถชม “อุคงซากุระ” ได้ที่ “ชินจูกุเกียวเอ็น” ส่วนที่โอซาก้าชมได้ที่ “โรงกษาปณ์โอซาก้า”

เคยมีกระแสถ่ายรูปโดยหักกิ่งซากุระมาทำเป็นมงกุฎดอกไม้ แต่การหักหรือตัดกิ่งซากุระโดยพลการเป็นสิ่งที่ไม่ควรทำอย่างยิ่ง
ต้นซากุระผุง่าย เชื้อราสามารถเข้าไปจากรอยตัดของกิ่ง และอาจทำให้ไม่เพียงกิ่ง แต่รวมถึงลำต้นผุเสียได้ด้วย

ในญี่ปุ่นมีสุภาษิตว่า “คนเขลาคือตัดซากุระ คนเขลาคือไม่ตัดบ๊วย” หมายความว่า ซากุระนั้นเชื้อราจะเข้าทางรอยตัดและผุได้ง่าย จึงไม่ควรตัดแต่งอย่างส่งเดช
ส่วนต้นบ๊วย หากไม่ตัดกิ่งที่ไม่จำเป็นออก ก็จะออกดอกได้ไม่สวย จึงจำเป็นต้องตัดแต่ง
สุภาษิตนี้ถูกถ่ายทอดกันมาตั้งแต่โบราณ

โดยเฉพาะ “โซเมโยชิโนะ” ซึ่งคิดเป็น 70% ของซากุระในญี่ปุ่น เป็นสายพันธุ์ที่ผุง่ายเป็นพิเศษ
เพื่อช่วยกันรักษาทิวทัศน์ธรรมชาติอันงดงามของญี่ปุ่นไว้ อย่าจงใจหักกิ่งซากุระกันนะ

เมื่อพูดถึงซากุระ หลายคนก็มักนึกถึง “เชอร์รี” แต่ซากุระที่ออกผลเชอร์รีได้นั้นมีเพียงสายพันธุ์ที่เรียกว่า “เซโยมิสะกุระ” เท่านั้น
ในญี่ปุ่นแทบไม่พบปลูกกัน และตามสถานที่ชมซากุระก็แทบไม่มีเช่นกัน
แม้ซากุระสายพันธุ์ที่พบมากตามจุดชมชื่อดัง เช่น “โซเมโยชิโนะ” และ “ยามะซากุระ” จะมีผลเช่นกัน แต่ก็ไม่ได้อร่อยถึงขั้นรับประทานได้อย่างเพลิดเพลิน

ในญี่ปุ่นมีคำพูดว่า “กุหลาบงามย่อมมีหนาม” ซึ่งหมายถึงสิ่งสวยงามก็มีด้านที่ทำร้ายผู้คนได้ แล้วคุณทราบหรือไม่ว่า “ซากุระที่งดงามก็มีพิษเช่นกัน”
ยิ่งไปกว่านั้น ทั้งใบและผลอ่อนของซากุระต่างก็มีพิษ
โดยเฉพาะผลอ่อนจะเกิดสารไซยาไนด์ที่มีพิษร้ายแรง จึงต้องระวังเมื่อจะกินผลซากุระ
ส่วนพิษในใบซากุระนั้น โดยทั่วไปถือว่าไม่เป็นอันตรายต่อสุขภาพหากไม่ได้รับในปริมาณมาก ดังนั้นหากกินเพียง 1–2 ใบก็มักไม่เป็นปัญหา

แม้ซากุระจะมีพิษอยู่ในใบและผล แต่จริง ๆ แล้วซากุระก็อยู่ในวงศ์กุหลาบเช่นกัน
บางทีคำว่า “กุหลาบงามย่อมมีหนาม” อาจเป็นเรื่องจริงก็ได้

เวลาไปชมซากุระใกล้ ๆ ตอนบานเต็มที่ คุณเคยรู้สึกสนุกขึ้นมาโดยธรรมชาติโดยไม่รู้ตัวบ้างไหม?
มีเรื่องเล่ากันว่า นั่นเป็นเพราะละอองเกสรซากุระมีสารชื่อ “เอฟีดริน” ซึ่งมีฤทธิ์กระตุ้นระบบประสาทซิมพาเทติก
เมื่อเกสรที่มีสารกระตุ้นลอยอยู่ในอากาศ และผู้คนก็นั่งดื่มสังสรรค์ใต้ต้นไม้ จึงอาจเป็นเหตุผลที่งานชมซากุระมักเต็มไปด้วยคนเมาอารมณ์ดี

แต่เรื่องเล่าที่โด่งดังนี้ แท้จริงแล้วเป็น “ข่าวลือ”
เพราะเป็นเรื่องที่แพร่หลายมาก จึงอาจมีชาวญี่ปุ่นจำนวนไม่น้อยที่เชื่อว่าเป็นเรื่องจริง
ความจริงคือ ละอองเกสรซากุระไม่ได้มีสาร “เอฟีดริน” อยู่เลย
นี่เป็นข่าวลือที่แพร่กระจายทางอินเทอร์เน็ตจากผู้อ่านที่เชื่อเรื่องราวในนิยาย

ยิ่งเพราะหลายคนเคยมีประสบการณ์ว่าพอเห็นซากุระแล้วรู้สึกตื่นเต้นหรือมีความสุข จึงยิ่งทำให้ข่าวลือนี้น่าเชื่อ
แค่ความจริงที่ว่าผู้คนเผลอเชื่อข่าวลือนี้ ก็เพียงพอจะบอกได้แล้วว่า สำหรับชาวญี่ปุ่น ซากุระคือดอกไม้ที่มีเสน่ห์มากเพียงใด

เมื่อพูดถึง “ฮานามิ” ของชาวญี่ปุ่น อย่างที่กล่าวในหัวข้อ “ประวัติศาสตร์ของชาวญี่ปุ่นกับซากุระ” รูปแบบที่พบได้ทั่วไปคือการปูผ้าพลาสติกใต้ต้นซากุระหรือในจุดที่มองเห็นซากุระชัด ๆ แล้วนำอาหารและเครื่องดื่มมาร่วมกันนั่งกินดื่มเป็นกลุ่มใหญ่พร้อมชมดอกไม้
นี่เป็นวิธีเพลิดเพลินที่ได้รับความนิยมมาก ถึงขั้นบางคนไปจับจองที่ตั้งแต่เช้าตรู่ในจุดชมซากุระชื่อดัง
หากคุณมาเที่ยวในช่วงฤดูชมซากุระ ลองซื้ออาหารและเครื่องดื่มกับเพื่อนหรือคนรักที่เดินทางมาด้วย แล้วไปสัมผัสการชมซากุระใต้ต้นไม้แบบชาวญี่ปุ่นดูก็น่าสนใจไม่น้อย

ตามจุดชมซากุระชื่อดัง พอตกกลางคืนคุณจะได้เห็นซากุระที่ส่องสว่างด้วยแสงไฟและโคมกระดาษ
ภาพซากุระสีชมพูอ่อนที่ดูบอบบาง งดงาม และแฝงความไม่จีรัง เมื่อถูกประดับไฟจะยิ่งดูชวนฝัน และมีเสน่ห์แตกต่างจากซากุระที่อยู่ใต้แสงอาทิตย์โดยสิ้นเชิง
หากอยากรู้ว่ามีจุดไหนให้ชมโยซากุระบ้าง ลองอ่านบทความนี้เพิ่มเติม ที่รวบรวมจุดชมซากุระยามค่ำคืนในโตเกียวซึ่งมาพร้อมทิวทัศน์แบบมหานครโดยเฉพาะ

ตามจุดชมดอกไม้ที่มีซากุระบานรอบสระน้ำ คุณสามารถเช่าเรือแล้วล่องชมซากุระจากผืนน้ำได้อย่างสบาย ๆ
ภาพซากุระที่สะท้อนบนผิวน้ำ และซากุระที่บานสะพรั่งอยู่รอบด้านเมื่อมองจากบนเรือ ช่วยให้สัมผัสได้ถึงเสน่ห์แบบญี่ปุ่นอย่างแท้จริง
การปล่อยเรือลอยไปบนผิวน้ำพร้อมชมซากุระท่ามกลางแสงแดดอุ่นของฤดูใบไม้ผลิ ก็เป็นประสบการณ์ผ่อนคลายที่น่าแนะนำเช่นกัน

ตามจุดชมซากุระชื่อดัง มักมีการจัด “เทศกาลซากุระ” ให้ตรงกับช่วงที่ดอกไม้บานอยู่บ่อยครั้ง
บางแห่งมีร้านแผงลอยเรียงรายตามถนนแนวซากุระ บางแห่งมีการแสดงดนตรีสดในจุดที่มองเห็นดอกไม้ได้ โดยเนื้อหาของ “เทศกาลซากุระ” จะแตกต่างกันไปตามสถานที่
บางครั้งยังมีการเปิดพื้นที่พิเศษแบบจำกัดเวลา ซึ่งปกติไม่สามารถเข้าได้ในช่วงอื่นนอกเทศกาลด้วย
หากคุณวางแผนไปเยือนจุดชมซากุระ อย่าลืมตรวจสอบด้วยว่ามีการจัด “เทศกาลซากุระ” หรือไม่

ในช่วงที่ซากุระบาน ก็มีผู้คนจำนวนไม่น้อยที่ออกตระเวนถ่ายภาพตามจุดชมซากุระชื่อดัง
โดยเฉพาะ

สถานที่ที่ได้เห็นการจับคู่ลักษณะนี้ มักได้รับความนิยมในฐานะจุดถ่ายภาพ
หากได้ถ่ายรูปในจุดชมซากุระที่มีองค์ประกอบแบบนี้ คุณก็น่าจะได้ภาพที่เต็มไปด้วยบรรยากาศแบบญี่ปุ่นอย่างแน่นอน