Sức hấp dẫn của Kintsugi, nơi hội tụ tinh thần thẩm mỹ Nhật Bản

Phương pháp “dùng sơn mài để sửa chữa đồ vật” thực ra được cho là đã xuất hiện từ thời Jomon. Những vũ khí như giáo được sửa bằng sơn mài đã được khai quật từ các tầng địa chất thuộc thời kỳ này. Cùng thời đó, kỹ thuật kết dính bằng sơn mài cũng đã xuất hiện tại Trung Quốc đại lục. Sơn mài ở dạng lỏng có thể gây viêm da nếu chạm trực tiếp bằng tay không, nhưng khi khô hoàn toàn lại có độ an toàn rất cao đối với cơ thể. Với khả năng đóng rắn cực kỳ mạnh, sơn mài từ lâu đã được coi trọng như chất kết dính để sửa chữa đồ vật bị hỏng. Tuy nhiên, thời kỳ này người ta mới chỉ dùng sơn mài để sửa chữa chứ chưa trang trí vết sửa bằng vàng.
Có nhiều giả thuyết về nguồn gốc của Kintsugi, trong đó giả thuyết được ủng hộ nhiều nhất cho rằng kỹ thuật này bắt đầu từ thời Muromachi. Văn hóa trà đạo được cho là có liên hệ mật thiết với sự ra đời của Kintsugi. Vào thời Muromachi, shogun đời thứ 8 Ashikaga Yoshimasa lui về chùa Ginkaku-ji, một ngôi chùa Thiền tông ở Higashiyama, Kyoto. Ông thúc đẩy các loại hình văn hóa chịu ảnh hưởng của Thiền tông như trà đạo, ikebana và tranh thủy mặc, góp phần phổ biến chúng rộng rãi. Khi văn hóa trà đạo thịnh hành, các dụng cụ pha trà cũng phát triển. Ban đầu, chén trà chủ yếu được nhập khẩu từ Trung Quốc và bán đảo Triều Tiên, nhưng sau đó dần được sản xuất tại Kyoto và nhiều nơi khác. Do những trà cụ này là đồ rất đắt giá, người ta được cho là đã dùng sơn mài để gắn những chiếc chén bị vỡ hoặc nứt rồi phủ vàng lên vết nối, từ đó hình thành Kintsugi. Kỹ thuật này sau đó được Sen no Rikyu, người cũng có đóng góp lớn cho văn hóa trà đạo như Yoshimasa, phổ biến rộng rãi. Sen no Rikyu coi trọng chiều sâu cảm xúc hơn sự xa hoa lộng lẫy, tìm kiếm “vẻ đẹp trong sự giản dị” và tinh thần wabi-sabi, tức “vẻ đẹp cảm nhận được từ nét tĩnh lặng, phai màu và đổi thay theo thời gian”. Vì vậy, ông được cho là đã đánh giá cao Kintsugi, một kỹ thuật phù hợp với quan niệm đó.

Phần được sửa chữa và rắc vàng được gọi là “cảnh sắc”. Vào thời văn hóa trà đạo thịnh hành, người ta được cho là đã thưởng thức hoa văn do những vết nứt sau khi làm Kintsugi tạo nên bằng cách liên tưởng chúng với cảnh sắc thiên nhiên tươi đẹp. Thay vì xem như vết thương chưa từng tồn tại, họ coi chính nó là một phần lịch sử của món đồ đã vỡ và trân trọng cả vết tích ấy. Đó là cách tìm thấy vẻ đẹp trong sự không hoàn hảo.

Chuẩn bị hộp gỗ có nắp, hộp giấy hoặc hộp nhựa đủ rộng để đặt món đồ cần làm Kintsugi. Dùng bình xịt làm ướt bên trong hộp. Do sơn mài hấp thụ độ ẩm trong không khí để đóng rắn, hãy đặt một chiếc khăn ướt dưới đáy hộp.

Mugi-urushi được dùng để gắn các mảnh vỡ với nhau. Chất kết dính mạnh được tạo ra nhờ gluten trong bột mì và độ bám dính của sơn mài. Mugi-urushi được cho là chắc đến mức khó bong ra chỉ với lực thông thường.
Hòa bột mì với nước, sau đó thêm một lượng ki-urushi bằng lượng nước bột mì vừa pha (được giải thích chi tiết ở mục 3-4) rồi dùng thìa trộn thật kỹ. Khi hỗn hợp đạt độ dẻo cần thiết, chất kết dính truyền thống làm từ 100% nguyên liệu tự nhiên đã hoàn thành. Mugi-urushi sẽ lâu khô hơn nếu bảo quản, vì vậy cần pha mới mỗi lần sử dụng.

Mài bỏ phần mugi-urushi tràn ra bằng giấy nhám khô, giấy nhám nước, đá mài pha lê hoặc dao nhỏ. Nếu phần khuyết được tạo bằng sabi, dùng giấy nhám khô hoặc giấy nhám nước để chỉnh hình cho phù hợp với món đồ. Cần đặc biệt lưu ý không làm xước bề mặt bằng giấy nhám hoặc đá mài và thao tác thật cẩn thận.

Mài lại phần đã xử lý ở bước ④ bằng giấy nhám nước mịn hơn hoặc đá mài pha lê để làm phẳng bề mặt. Với phần được tạo hình bằng sabi, cần mài toàn bộ khu vực đó. Công đoạn này giúp việc vẽ đường hoặc phủ bề mặt bằng sơn mài ở bước tiếp theo dễ dàng hơn. Vẫn cần chú ý không làm xước đồ gốm.

Đây là công đoạn rất quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng thành phẩm. Dùng cọ maki-e phủ kuro-roiro lên phần đã mài. Với phần được tạo hình bằng sabi, dùng cọ sơn nền phủ kín toàn bộ khu vực bằng kuro-roiro. Đặt ngay vào muro và hong khô sơn mài khoảng 1 ngày. Nên cẩn thận sơn khoảng 3 lớp trung gian.

Mài phần đã phủ kuro-roiro ở bước ⑥ bằng giấy nhám nước hoặc đá mài pha lê để làm phẳng bề mặt.

Phủ một lớp “e-urushi” thật mỏng và cẩn thận lên phần đã mài. Việc sơn mỏng rất quan trọng, vì nếu lớp sơn quá dày, vàng rắc ở công đoạn sau sẽ bị chìm xuống, đồng thời làm tăng lượng vàng cần sử dụng.

Cho marufun vào ống rắc bột rồi dùng ngón tay gõ nhẹ để rắc bột vàng lên phần đã vẽ bằng e-urushi.
Đặt vào muro và hong khô từ 2 đến 3 ngày.

Khi rắc bột vàng ở bước ⑨, nhiều bột sẽ bám vào những phần không cần thiết. Sau khi sơn mài khô, dùng que lông phủi nhẹ để thu hồi bột vàng.

Dùng cọ phủ một lớp uwazuri-urushi thật mỏng lên phần đã rắc vàng. Nhẹ nhàng áp khăn giấy lên để thấm bớt sơn. Bí quyết để có thành phẩm đẹp là tiếp tục cho đến khi khăn giấy không còn dính sơn mài. Đặt vào muro và hong khô khoảng 1 ngày.

Thực hiện “tonoko dozuri” bằng cách dùng thìa nghiền bột tonoko. Trộn kỹ lượng bột đã nghiền và dầu hạt theo tỷ lệ gần bằng nhau. Thấm hỗn hợp vào bông rồi nhẹ nhàng đánh bóng phần đã rắc vàng, không dùng lực mạnh.

Đây là công đoạn cuối cùng. Cho bột đá ishiko lên ngón tay rồi dùng lực đánh bóng phần Kintsugi đến mức ngón tay nóng lên.

Khi vàng bắt đầu sáng bóng là hoàn thành. Nếu vàng chưa bóng, hãy quay lại bước ⑫ và lặp lại bước ⑫, ⑬.

Thông thường, người ta hoàn thiện bằng bột vàng hoặc bạc, nhưng đôi khi chỉ dùng sơn mài. Khi đó, màu được tạo bằng cách trộn bột màu vào sơn mài. Có các màu như đỏ son, xanh nhạt và hồng. Khi làm Kintsugi cho đồ dùng của trẻ em, những màu sắc đáng yêu này cũng thường được sử dụng.

Để đảm bảo độ bền, khi làm Kintsugi cho những bộ phận như quai cốc, đôi khi người ta còn dùng hỗn hợp bột gạo và sơn mài để dán giấy washi gia cố. Quy trình Kintsugi cũng khác nhau tùy nghệ nhân và mang dấu ấn riêng của mỗi người.

Những người làm Kintsugi tại nhà như một sở thích cũng có thể áp dụng phương pháp đơn giản hơn mà không dùng sơn mài.

Sơn mài là nhựa cây đã qua tinh chế, được lấy từ cây sơn thuộc chi Toxicodendron, họ Đào lộn hột, và là một loại “chất kết dính tự nhiên”. Đây là vật liệu độc đáo không gì sánh được. Từ khoảng tháng 6, khi cây tiết nhiều nhựa, người ta rạch thân cây để thu hoạch, nhưng mỗi cây chỉ cho khoảng 200 ml. Hơn nữa, cây sơn phải được trồng hơn 10 năm mới có thể lấy nhựa. Vì thế, đây là nguồn tài nguyên thiên nhiên vô cùng hữu hạn và quý giá.

Cây sơn phân bố rộng rãi tại Nhật Bản, Trung Quốc, bán đảo Triều Tiên và Đông Nam Á. Trong đó, sơn mài thu hoạch tại Nhật Bản chứa nhiều urushiol, có chất lượng tốt và được xem là loại cao cấp nhất. Tuy nhiên, phần lớn sơn mài sử dụng tại Nhật Bản có nguồn gốc từ Trung Quốc, còn sản phẩm trong nước chỉ chiếm vài phần trăm, được cho là khoảng 2–5%. Trước đây, cây sơn được trồng khắp Nhật Bản để sản xuất sơn mài, nhưng hiện nay chỉ còn được trồng tại một số vùng rất hạn chế như khu vực Joboji thuộc thành phố Ninohe, tỉnh Iwate, cùng các tỉnh Ibaraki và Tochigi.
Đặc biệt, khu vực Joboji thuộc thành phố Ninohe, tỉnh Iwate chiếm khoảng 75% sản lượng nội địa. Các ghi chép cho thấy khu vực này đã trồng rừng từ thời Edo. Từ thời Minh Trị trở đi, người dân quản lý chồi non sau khi khai thác, chú trọng tái sinh rừng sơn để bảo tồn nguồn sơn mài Nhật Bản.

Chỉ những cây sơn từ 10 năm tuổi trở lên mới có thể lấy nhựa. Việc thu hoạch này được gọi là “urushi-kaki” và diễn ra hằng năm từ khoảng tháng 6 đến tháng 10. Người ta rạch thân cây rồi dùng thìa gạt phần nhựa tiết ra. Phương pháp phổ biến hiện nay được gọi là “koroshi-gaki”. Theo cách này, cây sau khi lấy nhựa sẽ bị chặt, còn chồi mới mọc từ gốc được chăm sóc hơn 10 năm để có thể tiếp tục thu hoạch sơn mài.

Nhiều loại sơn mài khác nhau được sử dụng trong quy trình Kintsugi. Dưới đây là một số loại tiêu biểu.

Đây là loại đắt tiền, được làm bằng cách nung lá vàng cán mỏng, nghiền thành bột rồi tạo thành các hạt hình cầu. Khi quan sát dưới kính hiển vi, các hạt có dạng cầu đồng đều, tròn và nhẵn. Khi dùng trong Kintsugi, do từng hạt đều có dạng cầu nên lớp bột dày và tốn công đánh bóng. Bù lại, nó bền, lâu xuống cấp và dễ phản chiếu ánh sáng. Càng đánh bóng, bề mặt càng sáng, tạo độ bóng nổi bật nhất trong các loại bột vàng.
Thành phẩm có sắc vàng nổi bật, rực rỡ và sang trọng. Vì vậy, marufun thường được dùng cho những tác phẩm Kintsugi cao cấp. Nếu sử dụng loại làm từ vàng có độ tinh khiết cao, màu sắc khó thay đổi và giữ được vẻ đẹp lâu dài. Marufun cũng được dùng để phục hồi tác phẩm nghệ thuật. Có khoảng 20 loại với kích thước khác nhau, nhưng Kintsugi thường dùng loại mịn nhất hoặc mịn thứ hai.

Loại này được tạo bằng cách nghiền thật mịn lá vàng hoặc bột vàng. Khác với marufun, các hạt có hình dạng không đều nên hạn chế phản xạ ánh sáng hơn. Thành phẩm mang bề mặt mờ. Đúng như tên gọi mang nghĩa “xóa đi”, độ bóng dường như biến mất, tạo cảm giác trầm lắng và hài hòa tự nhiên. Keshifun được dùng khi không muốn vết Kintsugi quá nổi bật hoặc tùy theo phong cách của món đồ. Do rẻ hơn marufun, loại này cũng được những người làm Kintsugi như một sở thích sử dụng.
Đây là một trong những loại bột vàng dễ thao tác, phù hợp với người mới bắt đầu.

Hiragokufun có tính chất nằm giữa marufun và keshifun. Đây là loại bột tương đối mịn trong số các loại được tạo ra bằng cách nung và nghiền lá vàng. Đặc điểm của nó là các hạt rất nhỏ, mỏng và dẹt. Nhờ vậy, thành phẩm phản chiếu ánh sáng dịu nhẹ với độ bóng mềm mại, thanh lịch. Tuy không sáng mạnh như marufun, nhưng vẫn sáng hơn keshifun, khiến sắc vàng nổi bật một cách tinh tế. Bề mặt nhẵn và óng nhẹ nên thường được dùng để hoàn thiện những tác phẩm cần vẻ trang nhã. Đây là loại bột vàng có độ cân bằng rất tốt.
Nhờ khả năng bám tốt, hiragokufun cũng dễ sử dụng đối với người mới bắt đầu. Nó phù hợp để vẽ các đường nét mảnh và hoa văn tinh tế. Không chỉ dùng trong Kintsugi, đây còn là loại bột vàng được coi trọng trong các nghề thủ công truyền thống như maki-e.

Ngoài ra, các loại bột vàng như kirikogun, koikinpun và usukinpun cũng được sử dụng trong Kintsugi. Loại bột vàng dùng ở công đoạn hoàn thiện sẽ thay đổi hoàn toàn ấn tượng của thành phẩm, vì vậy việc lựa chọn rất quan trọng. Chọn loại bột phù hợp với chất cảm, cách sử dụng món đồ và độ sáng vàng mong muốn là điểm then chốt giúp tôn thêm vẻ đẹp của Kintsugi.

Tại Kyoto có một nơi mà ngay cả người mới bắt đầu cũng có thể trải nghiệm Kintsugi: cửa hàng sơn mài Shikata Kizo, thành lập năm 1867. Chuyên bán buôn và bán lẻ sơn mài cùng vật liệu thủ công sơn mài, cửa hàng sở hữu kiến thức và kinh nghiệm phong phú, có thể giải đáp mọi thắc mắc về sơn mài và Kintsugi. Trong gần 160 năm, cửa hàng đã gìn giữ, trau dồi kỹ thuật được truyền qua nhiều thế hệ và nỗ lực truyền lại những giá trị tuyệt vời của sơn mài cùng Kintsugi cho hậu thế. Mỗi năm, nơi đây nhận khoảng 200–300 yêu cầu sửa chữa bằng Kintsugi. Vì sử dụng kỹ thuật truyền thống, mỗi món đồ được phục hồi cẩn thận trong vài tháng. Họ từng sửa cả món đồ có kích thước tương đương khoảng cách giữa hai bàn tay khi dang rộng bằng vai, hay món đồ vỡ thành hơn 30 mảnh. Ông Shikata là chuyên gia Kintsugi dường như có thể sửa được mọi thứ.
Lớp trải nghiệm trong ngày được bắt đầu từ khoảng 5–6 năm trước, khi ngày càng có nhiều người bày tỏ mong muốn tham gia. Bạn có thể mang theo món đồ quý giá bị vỡ hoặc mẻ để sửa. Nếu không có, cửa hàng sẽ chuẩn bị sẵn đồ dùng để trải nghiệm. Lớp học rất được yêu thích, với khoảng 40–50 người tham gia mỗi tháng. Đặc biệt, số người trải nghiệm tăng vào tháng 3 và tháng 4 khi lượng khách du lịch đông hơn.

Tại cửa hàng sơn mài Shikata Kizo, bạn có thể thoải mái trải nghiệm Kintsugi trong lúc thưởng thức cà phê. Thời gian tham gia khoảng 2–2,5 giờ. Tất nhiên, bạn có thể mang món đồ đã sửa về và tự sử dụng. Ngay cả người hoàn toàn chưa có kinh nghiệm hoặc không khéo làm việc tỉ mỉ cũng không cần lo lắng. Các nghệ nhân sẽ tận tình hướng dẫn cách làm Kintsugi.

Có một số điều cần lưu ý khi sử dụng đồ dùng đã làm Kintsugi.
Hãy bảo quản cẩn thận để phần Kintsugi bền lâu.

Kintsugi là kỹ thuật có từ xa xưa nhưng đã được đánh giá lại trong những năm gần đây. Bước ngoặt là trận Đại động đất Đông Nhật Bản xảy ra ngày 11 tháng 3 năm 2011. Trận động đất lớn 9,0 độ, mạnh nhất trong lịch sử quan trắc tại Nhật Bản, có tâm chấn ngoài khơi Sanriku và gây thiệt hại nghiêm trọng tại nhiều khu vực ở miền đông Nhật Bản, đặc biệt là vùng Tohoku. Do rung chấn lớn, sóng thần và hỏa hoạn, hơn 130.000 tòa nhà đã bị phá hủy hoàn toàn. Nhiều người bị vỡ những món đồ quý giá hoặc kỷ vật trong trận động đất này.
Khi đó, các nghệ nhân Kintsugi được cho là đã nhận rất nhiều yêu cầu sửa chữa. Công cuộc tái thiết vẫn chưa kết thúc, nhưng việc có thể phục hồi những món đồ chứa đựng nhiều kỷ niệm bằng Kintsugi đã góp phần chữa lành tinh thần và khiến kỹ thuật này một lần nữa được chú ý. Nhật Bản là khu vực thường xuyên xảy ra động đất. Sau đó, nhiều người cũng đã dùng Kintsugi để phục hồi những món đồ quý giá bị hư hại trong động đất Kumamoto năm 2016, động đất phía bắc tỉnh Osaka năm 2018 và động đất bán đảo Noto năm 2024.

Ngoài ra, trong thời gian ở nhà do đại dịch COVID-19 bùng phát từ năm 2019, Kintsugi được truyền thông giới thiệu như một sở thích mới có thể bắt đầu tại nhà và trở nên phổ biến, đặc biệt trong giới trẻ. Những tác phẩm Kintsugi đẹp mắt, phù hợp để đăng Instagram, được lan truyền trên mạng xã hội và thu hút sự chú ý không chỉ ở Nhật Bản mà còn từ nước ngoài. Một phần lý do có lẽ là ở phương Tây, đồ dùng bị vỡ thường bị xem là điềm xấu, khiến kỹ thuật Kintsugi của người Nhật trở nên mới lạ.