Văn hóa truyền thống Nhật Bản trân trọng và làm nổi bật sức sống của hoa - Kado (Ikebana) -

Khi xem Ikebana là một con đường tu dưỡng tương tự trà đạo hay hương đạo, nghệ thuật này được gọi là Kado. Nói một cách đơn giản, Kado (Ikebana) là một loại hình nghệ thuật truyền thống của Nhật Bản, trong đó người cắm kết hợp nhiều loại cây cỏ và hoa trong bình để tạo thành tác phẩm. Tuy nhiên, nghệ thuật này còn chứa đựng chiều sâu tinh thần gắn với quan niệm wabi-sabi đặc trưng của người Nhật. Thay vì chỉ thưởng thức những bông hoa đẹp, người ta quan niệm rằng: “Nụ hoa rồi sẽ nở trong tương lai, còn hoa khô đã trải qua cả một quá trình sống”. Ngắm nhìn và làm nổi bật sức sống, tìm thấy vẻ đẹp trong từng dáng vẻ của cây cỏ qua thời gian, đó chính là tinh thần của Kado.
Năm 2024, Kado được đăng ký là Tài sản văn hóa phi vật thể quốc gia, dành cho những di sản “có giá trị lịch sử hoặc nghệ thuật cao đối với Nhật Bản”.

Chùa Shiunzan Chohoji, thường được gọi là Rokkakudo, nằm ở trung tâm Kyoto.

Tương truyền, chùa được Thái tử Shotoku xây dựng vào năm 587, còn Ono no Imoko, sứ thần từng sang Trung Hoa dưới triều Tùy, trở thành vị trụ trì đầu tiên. Các đời trụ trì dựng tăng phòng bên bờ ao, nơi được cho là Thái tử Shotoku từng tắm, nên dần được gọi là Ikenobo, nghĩa là “tăng phòng bên ao”. Khi ấy, các nhà sư dâng hoa trước bàn thờ Phật vào mỗi sáng và tối. Đây được xem là khởi nguồn của Ikebana.
Đến thời Muromachi, cùng với sự thay đổi của phong cách kiến trúc, hoa dần phát triển thành vật trang trí trong phòng tiếp khách. Ikenobo Senno, người hoạt động vào thời kỳ này, đã xác lập tư tưởng Kado rằng “có thể đạt giác ngộ thông qua việc cắm hoa”, đánh dấu sự ra đời của Kado. Nói cách khác, Ikebana bắt nguồn từ Ikenobo, và truyền thống ấy đến nay vẫn được Trụ sở trường phái Kado Ikenobo kế thừa.

Nhật Bản có nhiều trường phái Kado, trong đó Ikenobo là trường phái đã xác lập tư tưởng Kado và kế thừa liên tục cho đến ngày nay.
Ikenobo có các chi hội trên khắp Nhật Bản và tại 120 địa điểm trên thế giới, nơi học viên hằng ngày trau dồi kỹ năng và tìm hiểu sâu hơn về Ikebana.
Trụ sở trường phái Kado Ikenobo nằm ngay cạnh Rokkakudo, nơi khởi nguồn của Ikebana. Bên trong tòa nhà có Văn phòng hành chính Trụ sở trường phái Kado Ikenobo, Quỹ Ikenobo Kadokai, Công ty Nihon Kadosha và các phòng học của Học viện Đào tạo Trung ương Ikenobo.

Từ xa xưa, hoa được dâng lên thần Phật, từ đó hình thành kiểu Ikebana gọi là Tatehana, gồm cành chính và cây cỏ thấp. Về sau, Tatehana được sử dụng trong không gian tiếp khách như phòng trà và phát triển thành Rikka vào cuối thời Muromachi.
Rikka dùng nhiều loại cây cỏ để tái hiện phong cảnh thiên nhiên hùng vĩ, dựa trên lời dạy: “Hiểu vẻ đẹp của cây cỏ, thể hiện dáng vẻ tự nhiên của núi rừng và bờ nước, đồng thời trân trọng thần thái của hoa lá”.

Rikka Shofutai truyền thống có 9 cành đảm nhiệm vai trò tạo nên khung cấu trúc. Mỗi cành đều có chức năng và vị trí cắm được quy định.

Năm 1999, đương kim gia chủ Ikenobo Sen'ei giới thiệu Rikka Shimputai, phong cách Rikka phù hợp với không gian hiện đại. Phong cách này không bị ràng buộc bởi khuôn mẫu mà tận dụng chuyển động tự nhiên của cây cỏ để tạo bố cục.

Nếu Rikka Shofutai theo đuổi vẻ đẹp của khuôn mẫu, thì đây là phong cách Rikka mới chú trọng nội dung biểu đạt. Dù vẫn lấy vẻ đẹp truyền thống và cấu trúc làm nền tảng, phong cách này còn làm nổi bật sự vươn dài, tươi mới và rực rỡ của vật liệu cắm hoa. Nhiều loại vật liệu được kết hợp theo cách bất ngờ hoặc tương phản để biểu hiện vẻ đẹp tươi sáng, sắc nét và nổi bật.

Trong khi Rikka được dùng ở những không gian công cộng như phòng tiếp khách lớn, Ikehana và Nageirebana dành cho không gian riêng tư lại là những kiểu cắm đơn giản, không có khuôn mẫu cố định. Tuy nhiên, khi các phòng tiếp khách nhỏ trở nên phổ biến, nhu cầu về những tác phẩm trang trọng phù hợp với tokonoma nhỏ cũng tăng lên. Vì thế, Shoka ra đời vào giữa thời Edo.
Shoka sử dụng từ 1 đến 3 loại vật liệu để thể hiện dáng vẻ cây cỏ bén rễ và sinh trưởng trên mặt đất. Nếu Rikka “tìm kiếm vẻ đẹp trong sự hài hòa của cây cỏ”, thì Shoka chú trọng “vẻ đẹp sinh trưởng, nơi sức sống của cây cỏ được bộc lộ”. Sinh trưởng ở đây là những đặc điểm riêng của từng loài cây, hay chính là cá tính của chúng. Vẻ đẹp sinh trưởng được tìm thấy trong muôn vàn dáng vẻ cây cỏ nỗ lực sống. Dựa trên vẻ đẹp ấy, Shoka thể hiện sức sống của cây cỏ trong một bình hoa với phong thái trang nhã.

Shoka gồm Shoka Shofutai với khuôn mẫu truyền thống và Shoka Shimputai không có khuôn mẫu định sẵn.

Shoka Shofutai được hình thành vào thời Minh Trị. Đây là kiểu Ikebana nhỏ, phù hợp với tokonoma trong phòng tiếp khách nhỏ. Tác phẩm chỉ sử dụng ít cành và tập trung vào sức sống hiện hữu trong cây cỏ. Shoka Shofutai gồm 3 cành chính là Shin, Soe và Tai, tượng trưng cho tam tài Thiên, Địa, Nhân, từ xa xưa được coi là nền tảng của vạn vật. Ba cành tương tác với nhau. Dáng vươn lên thanh thoát từ mặt nước cho thấy vẻ đẹp sinh trưởng vốn có của cây cỏ.
Trong khi đó, Shoka Shimputai là phong cách Shoka mới thích ứng với đời sống hiện đại, được đương kim gia chủ Ikenobo Sen'ei giới thiệu vào năm 1977.

Dựa trên quan niệm thẩm mỹ truyền thống của Ikenobo, Shoka Shimputai quan sát cây cỏ từ nhiều góc độ như màu sắc, hình dáng, chất liệu, độ vươn của lá và sức bật của cành để khám phá nhiều vẻ đẹp khác nhau. Phong cách này thể hiện vẻ đẹp sinh trưởng của cây cỏ mà khuôn mẫu Shoka Shofutai truyền thống không thể bao quát hết.

Ikenobo đã tạo ra nhiều phong cách để thích ứng với những thay đổi của kiến trúc. Từ thời Taisho đến thời Showa, khi kiến trúc phương Tây trở nên phổ biến, thay cho Rikka và Shoka đặt trong tokonoma, các kiểu Ikebana như Nageire và Moribana đặt ở lối vào hoặc trên bàn trở thành trào lưu. Sau đó, chúng phát triển thành Jiyuka, phong cách không có khuôn mẫu cố định.

Nói cách khác, Jiyuka là hình thức Ikebana mới nhất, ra đời trong thời hiện đại. Những năm gần đây, Ikebana không chỉ được thưởng thức trong không gian sống mà còn được dùng để trang trí sự kiện, sân khấu và cửa sổ trưng bày. Jiyuka là kiểu Ikebana không có khuôn mẫu, tìm kiếm vẻ đẹp của cây cỏ từ nhiều góc độ và cắm hoàn toàn tự do như đúng tên gọi.
Vật liệu sử dụng trong Jiyuka cũng không bị giới hạn. Vật liệu chính vẫn là thực vật sống, nhưng vật liệu kết hợp không nhất thiết phải là thực vật. Vật liệu không phải thực vật sống được chia thành 2 nhóm lớn: vật liệu khác chất và vật liệu đã qua xử lý. Vật liệu khác chất gồm sắt, giấy, thủy tinh, nhựa và các chất liệu không phải thực vật, được sử dụng để phát huy đặc tính vô cơ. Vật liệu đã qua xử lý là thực vật được sấy khô, nhuộm màu hoặc tẩy màu. Việc sử dụng chúng giúp thực vật sống trông tươi tắn hơn. Điều quan trọng là chỉ dùng những vật liệu này phù hợp với ý đồ biểu đạt, chứ bản thân việc sử dụng chúng không phải mục đích.

Nhờ khả năng tạo hình tự do mà không bị ràng buộc bởi quy tắc, Jiyuka có phạm vi biểu đạt rộng, từ cách thể hiện Ikebana cổ điển đến nghệ thuật đương đại vượt khỏi những quan niệm truyền thống. Đây là phong cách dễ tiếp cận nhất trong 3 phong cách cắm hoa. Không có khuôn mẫu cố định, Jiyuka cho phép cắm tự do trong khi chú ý đến hình dáng và chất liệu của cây cỏ. Nhờ khả năng biểu đạt đa dạng, phong cách này ngày càng được dùng như một hình thức Ikebana mới để trang trí những không gian và hoàn cảnh khác với tokonoma vốn dành cho Rikka và Shoka. Trải nghiệm Ikebana dành cho du khách tại Trụ sở trường phái Kado Ikenobo cũng sử dụng phong cách Jiyuka.

Người Nhật từ lâu đã sống gần gũi với thiên nhiên và cảm nhận sự biến chuyển của sự sống qua những thay đổi của mùa. Vì thế, họ gán ý nghĩa đặc biệt cho cây thường xanh, loài cây giữ màu xanh quanh năm, và tôn thờ chúng như nơi thần linh ngự xuống.
Năm 538, Phật giáo du nhập vào Nhật Bản và tập tục dâng hoa trước bàn thờ Phật dần trở nên phổ biến. Hoa sen, loài hoa phổ biến tại Ấn Độ, nơi Phật giáo ra đời, thường được chọn làm hoa cúng. Tuy nhiên, tại Nhật Bản, người ta lại chọn hoa theo từng mùa.
Nhật Bản có 4 mùa rõ rệt, mỗi mùa đều có những loài hoa đẹp, vì vậy khả năng cảm thụ hoa của người dân đã được bồi đắp từ rất xa xưa. Điều này được thể hiện qua Manyoshu, tuyển tập thơ cổ nhất còn tồn tại của Nhật Bản, và Kokin Wakashu, tuyển tập waka đầu tiên được biên soạn theo sắc lệnh Thiên hoàng. Cả hai đều có nhiều bài thơ về hoa.
Năm 587, Thái tử Shotoku xây dựng Rokkakudo, nơi được xem là khởi nguồn của Ikebana.

Vào đầu thời Muromachi, nhiều tranh và đồ dùng Trung Hoa gọi là karamono được đưa vào Nhật Bản. Phong cách kiến trúc shoin-zukuri ra đời để trưng bày những vật phẩm này, từ đó hình thành văn hóa trang trí đồ vật.
Shoin-zukuri là phong cách kiến trúc Nhật Bản phát triển từ kiểu nhà ở của võ sĩ. Đặc trưng của phong cách này là đặt phòng làm việc shoin ở trung tâm tòa nhà, trải chiếu tatami, chia phòng bằng cửa shoji và fusuma, đồng thời bố trí tokonoma. Tokonoma được trang trí bằng bộ ba mitsugusoku gồm hoa, nến và hương.
Trong bối cảnh đó, năm 1462, nhà sư Ikenobo Senkei của Rokkakudo được một võ sĩ mời đến cắm hoa. Tác phẩm của ông nhanh chóng nổi tiếng khắp Kyoto. Hoa của Ikenobo Senkei đã vượt ra khỏi khuôn khổ dâng hoa trước Phật hay làm nơi thần linh ngự xuống của thời kỳ trước. Từ đây, Ikebana, một nền văn hóa độc đáo của Nhật Bản, chính thức hình thành.

Trong nửa đầu thế kỷ 16, Ikenobo Senno cắm hoa tại hoàng cung và các chùa monzeki, được ca ngợi là bậc thầy cắm hoa. Dựa trên những thành tựu tích lũy từ thời Senkei, ông hệ thống hóa lý luận Ikebana và bắt đầu truyền lại sách dạy nghệ thuật cắm hoa cho môn đệ. Lời dạy của ông là: “Không chỉ đơn thuần thưởng thức hoa đẹp như cách cắm hoa trước đây, mà phải hiểu vẻ đẹp của cây cỏ, đôi khi sử dụng cả cành khô để thể hiện dáng vẻ tự nhiên trong bình”. Đây vẫn là tinh thần được Trụ sở trường phái Kado Ikenobo trân trọng ngày nay. Tinh thần Kado hình thành từ thời kỳ ấy đã được kế thừa liên tục cho đến hiện tại.

Sau đó, trong sách truyền dạy cắm hoa của Ikenobo Senei, người kế nghiệp Senno, xuất hiện sơ đồ nguyên tắc của một kiểu cắm gồm 7 cành đảm nhiệm vai trò, về sau được gọi là Rikka. Có thể nói hình thức cơ bản của Rikka được xác lập từ đây.

Senei không chỉ quan tâm đến hoa “dựng đứng” mà còn chú ý đến hoa “cắm”, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của dáng sinh trưởng tự nhiên của thực vật. Khi ấy, trà đạo phát triển mạnh song song với Ikebana, nên có thể ông đã đặc biệt chú ý đến hoa cắm trong trà thất. Nói cách khác, hoa được cắm để tiếp đón khách.

Vào thời Azuchi-Momoyama, khi Toyotomi Hideyoshi thống nhất đất nước, tokonoma được bố trí trong lâu đài và dinh thự võ sĩ. Ikenobo được giao cắm hoa trang trí tại đó. Năm 1594, Ikenobo Senko dựng một tác phẩm osunamono quy mô lớn tại tokonoma rộng khoảng 7,3 m trong dinh thự Maeda Toshiie để đón Hideyoshi. Tác phẩm được ca ngợi và số đơn đặt hàng từ giới võ sĩ ngày càng tăng.

Sang thời Edo, các đơn đặt hàng từ giới võ sĩ vẫn tiếp tục. Ikenobo Senko II, người kế thừa tên Senko I, đến Edo và dựng Rikka trong các dinh thự võ sĩ. Tại Kyoto, Senko II cũng hoạt động tích cực với vai trò người hướng dẫn. Những buổi hội Rikka với sự tham gia của giới quý tộc và các vị monzeki được tổ chức tại hoàng cung.
Rikka được Senko hoàn thiện đã vượt khỏi phạm vi của tăng sĩ, quý tộc và võ sĩ để lan rộng sang xã hội thị dân. Nhờ đó, số môn đệ cũng tăng lên.

Rikka được Ikenobo Senko II hoàn thiện cũng ảnh hưởng đến văn hóa Genroku, vốn phát triển mạnh chủ yếu ở vùng Kamigata. Nhiều thuật ngữ Rikka xuất hiện trong các vở joruri của Chikamatsu Monzaemon. Khi ấy, joruri là loại hình giải trí của thị dân, cho thấy Rikka rất thịnh hành trong tầng lớp này.
Trong khi Rikka ngày càng phổ biến, những kiểu hoa nhẹ nhàng được “cắm” trong phòng trà nhỏ và nhà trà sukiya cũng bắt đầu thu hút sự chú ý. Ban đầu chúng được gọi là Nageirebana. Đến giữa thế kỷ 18, Nageirebana được định hình theo phong cách trang trọng hơn, đổi tên thành Shoka và chính thức được xác lập.

Đến thời kỳ này, vị thế của Shoka ngày càng được nâng cao. Do có hình thức đơn giản hơn Rikka, Shoka trở nên cực kỳ thịnh hành và số môn đệ tăng nhanh. Phụ nữ cũng bắt đầu tham gia Ikebana, vốn trước đó chủ yếu là thú nghệ thuật của nam giới.

Ikenobo Senjo, gia chủ đương thời, trở thành giảng viên Kado tại Trường Nữ sinh phủ Kyoto từ năm 1879 và tập trung vào việc giáo dục Ikebana cho nữ giới. Nhờ đó, tỷ lệ phụ nữ trong cộng đồng học Ikebana tăng nhanh.

Sau chiến tranh, giới Ikebana chú ý đến phong cách cắm dựa trên cảm quan thẩm mỹ cá nhân, không bị ràng buộc bởi hình thức. Trong giai đoạn 1965 - 1974, phong cách này cũng được định hình tại Ikenobo với tên gọi Jiyuka. Nó mở rộng khả năng của Ikebana trong bối cảnh không gian sống thay đổi và Tây phương hóa, hoa phương Tây trở nên phổ biến, đồng thời cá tính cá nhân được coi trọng.

Sau chiến tranh, Ikebana lan rộng ra nước ngoài và được mọi thế hệ, không phân biệt giới tính, theo học, qua đó truyền lại văn hóa cho thế hệ sau.
Khởi đầu là vật trang trí trong nhà, ngày nay Ikebana được trưng bày tại nhiều địa điểm không giới hạn như cơ sở quy mô lớn và sân khấu. Nghệ thuật này còn tích cực kết hợp với các lĩnh vực khác như hội họa, video, âm nhạc và sân khấu, cũng như được trình diễn trực tiếp, khiến tiềm năng ngày càng rộng mở.

Cây cỏ dùng trong Ikebana không được phân loại theo thực vật học mà được chia thành 3 nhóm: cây thân gỗ, cây thân thảo và nhóm trung gian, nhằm tái hiện thảm thực vật tự nhiên. Cây thân gỗ tạo vẻ đẹp khi nhìn từ xa, còn cây thân thảo đẹp khi ở gần. Vì vậy, khi cắm cả cây thân gỗ và cây thân thảo trong cùng một bình, cây thân gỗ được đặt phía sau, cây thân thảo ở phía trước. Các điểm cắm không trộn lẫn mà được gom riêng theo từng nhóm.

Nhóm trung gian chỉ những loài có đặc tính ở giữa, khó xếp vào cây thân gỗ hay thân thảo. Những loài trông giống cây gỗ nhưng không tạo vòng năm, hoặc giống cây thân thảo nhưng không héo vào mùa đông được xếp vào nhóm này. Các ví dụ tiêu biểu gồm tre, tử đằng, mẫu đơn, kerria Nhật Bản, senryo và cẩm tú cầu.

Ngoài cách chia thành cây thân gỗ, cây thân thảo và nhóm trung gian, còn có cách phân loại thành thực vật trên cạn và thực vật thủy sinh. Thực vật trên cạn sinh trưởng trên đất liền, còn thực vật thủy sinh mọc ở ven nước hoặc dưới nước. Những ví dụ tiêu biểu của thực vật thủy sinh là diên vĩ Nhật Bản, thủy trúc và nuphar Nhật Bản. Các loài mọc được cả trên cạn lẫn ven nước được xếp vào nhóm lưỡng sinh, tiêu biểu là hoa diên vĩ Nhật và sậy.

Đây là cách phân loại được nêu trong “Năm điều” của Shoka, ghi lại những nguyên tắc để cắm quả, lá và dây leo sao cho đẹp.
Các loài cây có quả tiêu biểu gồm senryo, đông thanh Nhật Bản và nam thiên trúc. Khi cắm, vẻ đẹp của quả được làm nổi bật. Vì quả rồi sẽ rụng nên không được dùng trong những dịp chúc mừng.
Nhóm cây có lá đẹp gồm những loài cây cỏ có phần lá đặc biệt nổi bật, như diên vĩ Nhật Bản, ngọc trâm, lan lá dứa, hoa diên vĩ Nhật và chuối Nhật Bản. Nhóm này được chia thành loại lá lớn và lá dài.
Với cây leo, đặc tính quấn quanh vật khác để vươn lên được thể hiện một cách ấn tượng. Những ví dụ tiêu biểu gồm bìm bìm, dây đông thanh và tử đằng.

Ngoài ra còn có các nhóm cây rủ xuống và cây nghiêng theo chiều gió. Mọi cách phân loại đều nhằm nhận ra và phát huy đặc điểm riêng của cây.

Kéo cắt hoa là một trong những dụng cụ không thể thiếu. Vì sẽ sử dụng lâu dài, nên cầm thử để kiểm tra độ vừa tay và chọn loại dễ sử dụng. Kéo bằng thép là loại phổ biến, nhưng gần đây cũng có loại bằng thép không gỉ, ít bị gỉ sét.

Bình hoa cũng là dụng cụ cần thiết. Có rất nhiều loại, nhưng người mới bắt đầu nên chọn kiểu chậu tròn đơn giản, phổ biến. Nếu bình có hình dáng cầu kỳ, người cắm cũng cần kỹ thuật để phát huy thiết kế đó. Nên chọn bình đơn sắc như trắng, đen hoặc xanh lá vì dễ phối với mọi loại hoa. Bình quá nhỏ không chứa được nhiều hoa, vì vậy nên chọn loại có kích thước vừa phải.
Trong Jiyuka, người ta đôi khi sử dụng đồ gia dụng phù hợp với nơi trưng bày hoặc đồ dùng bàn ăn có thiết kế đẹp làm bình hoa. Đĩa mì Ý hoặc hộp sữa đã cắt cũng có thể trở thành bình cắm hoa.

Dụng cụ cố định hoa được dùng để giữ hoa tại chỗ. Loại phổ biến là kenzan, có hình dáng như một bó kim. Kenzan có nhiều kích cỡ, nên chọn loại phù hợp với kích thước bình hoa. Ngoài ra, đôi khi người ta còn lót rơm dưới đáy bình để cố định hoa.