Cẩm nang đầy đủ về thảm dệt tay truyền thống Nhật Bản Ako Dantsu

Thành phố Ako nằm ở cực tây nam tỉnh Hyogo, giáp với tỉnh Okayama. Do hướng ra biển nội địa Seto, vào thời Edo, nơi đây từng là vùng sản xuất muối nổi tiếng đến mức được ca ngợi là có loại muối ngon nhất Nhật Bản. Ngày nay, Ako vẫn chiếm khoảng 20% sản lượng muối trong nước. Trên thực tế, nghề dệt Ako Dantsu từng là công việc làm thêm trong mùa nông nhàn của những phụ nữ làm việc tại ruộng muối.

Ako cũng là một địa danh nổi tiếng về lịch sử. Sự kiện các nghĩa sĩ Ako báo thù cho chủ vào thời Edo đã trở thành đề tài của bộ phim cổ trang Chushingura, vốn rất quen thuộc với người Nhật, cũng như vở Kanadehon Chushingura trong nghệ thuật múa rối Joruri và Kabuki. Thành phố có những ngôi chùa gắn với các nghĩa sĩ Ako và tổ chức Lễ hội Ako Gishi hai lần mỗi năm, thu hút đông đảo du khách yêu thích lịch sử. Xung quanh ga JR Ako có nhiều tượng đồng và bia đá về các nghĩa sĩ Ako, giúp du khách cảm nhận rõ dấu ấn lịch sử của vùng đất này.

Lịch sử Ako Dantsu bắt đầu vào cuối thời Edo. Trong một chuyến đi cùng chồng, Kojima Naka, một phụ nữ sống tại Ako, đã bắt gặp loại thảm Banrekisen của Trung Quốc ở Takamatsu, Shikoku và bị cuốn hút bởi kỹ thuật chế tác tinh xảo. Bà bắt đầu suy nghĩ về việc dệt loại thảm này bằng bông sản xuất trong nước. Sau nhiều lần thử nghiệm, đến năm 1870, Naka đã dệt thành công một tấm thảm gần như hoàn thiện có kích thước tương đương đệm ngồi. Bà tiếp tục nghiên cứu phương pháp nhuộm sợi và thiết kế họa tiết. Năm 1874, bà chế tạo khung dệt dành cho tấm thảm cỡ khoảng 95 cm × 190 cm, thương mại hóa Ako Dantsu và mở được các kênh bán hàng tại Osaka, Kyoto. Quá trình này kéo dài tới 26 năm. Khi ấy, Naka đã 52 tuổi.

Sau đó, kỹ thuật dệt thảm do Naka phát triển dần lan rộng. Vào nửa sau thời Meiji, tương truyền có hơn 150 nghệ nhân tham gia sản xuất Ako Dantsu. Từ khoảng năm 1897, nhu cầu đối với loại thảm này tăng lên và sản phẩm bắt đầu được xem là vật trải sàn cao cấp.

Tuy nhiên, trong thời chiến, việc kiểm soát của chính phủ khiến nguyên liệu bông trở nên khan hiếm. Do ảnh hưởng đó, từ sau năm 1935, các xưởng sản xuất Ako Dantsu lần lượt buộc phải đóng cửa. Sau chiến tranh, một số xưởng hoạt động trở lại nhưng tiếp tục chịu áp lực từ làn sóng cơ giới hóa và sản xuất hàng loạt trong giai đoạn kinh tế tăng trưởng cao. Ako Dantsu, vốn đòi hỏi nhiều công sức và sự kiên trì, ngày càng suy giảm. Đến năm 1991, tất cả các xưởng đều ngừng hoạt động.

Để kỹ thuật được truyền lại từ thời Meiji không bị thất truyền, năm 1991, Hội đồng Giáo dục thành phố Ako đã mở khóa học kỹ thuật dệt Ako Dantsu. Đến năm 1999, những người hoàn thành khóa học thành lập Hội Bảo tồn Ako Dantsu. Bên cạnh hoạt động truyền nghề, hội còn thu thập các tấm Ako Dantsu với nhiều họa tiết từng được dệt trong quá khứ. Nhằm phục dựng chúng, các thành viên đếm từng ô dệt của mỗi họa tiết rồi vẽ lại thành bản thiết kế. Ngày nay, Ako Dantsu được sản xuất dựa trên những bản thiết kế này. Tại thành phố Ako hiện có nhiều xưởng dệt, nơi các nghệ nhân cùng chung sức gìn giữ kỹ thuật cho những thế hệ sau.

Để làm Ako Dantsu cần ba loại sợi: sợi dọc, sợi ngang và sợi chèn, tất cả đều được làm bằng bông. Sợi chèn còn được gọi là sợi màu, dùng để tạo họa tiết.

Kích thước tiêu chuẩn của thảm là khoảng 95 cm × 190 cm. Đặc trưng nổi bật nhất là dùng kéo tỉa tại ranh giới giữa các màu trong họa tiết. Công đoạn này được gọi là tỉa rãnh họa tiết, giúp hoa văn nổi bật và có chiều sâu hơn.

Công đoạn tỉa rãnh họa tiết này không xuất hiện trong Nabeshima Dantsu của Saga hay Sakai Dantsu của Osaka, hai dòng thảm được giới thiệu ở phần tiếp theo. Do sử dụng sợi bông, thảm có kết cấu mềm mại.

Đây là một trong những ngành thủ công truyền thống của tỉnh Saga và được xem là dòng thảm bông lâu đời nhất Nhật Bản. Thảm sử dụng sợi dệt bằng bông cao cấp, có cảm giác dễ chịu khi chạm vào hơn lụa hoặc len. Sợi màu được để nguyên sau khi cắt và bề mặt không được tỉa phẳng, vì vậy nhiều sản phẩm có lớp lông dài. Cũng thường thấy kỹ thuật giữ lại sợi dọc ở cuối tấm thảm để tạo thành tua.
Nguồn gốc của Nabeshima Dantsu bắt đầu vào khoảng niên hiệu Genroku thời Edo, từ năm 1688 đến 1704. Koga Seiuemon, sinh ra trong một gia đình nông dân ở Ogimachi gần thành Saga, đã học kỹ thuật dệt thảm từ người Trung Quốc tại Nagasaki và bắt đầu sản xuất với tên gọi Ogimachi Mosen. Vào thời Edo, lãnh chúa Saga đánh giá cao kỹ thuật tinh xảo cùng họa tiết táo bạo, rực rỡ và khuyến khích sản xuất. Do đây cũng là vật phẩm dành cho lãnh địa Saga, việc mua bán cho dân thường từng bị cấm. Từ thời Meiji trở đi, sản phẩm trở nên gần gũi hơn với công chúng. Ở thời kỳ hưng thịnh nhất, có hơn 10 xưởng dệt hoạt động.

Đây là loại thảm dệt tay ra đời tại thành phố Sakai, tỉnh Osaka và là một trong những di sản văn hóa dân gian phi vật thể được tỉnh Osaka công nhận. Lịch sử của thảm bắt đầu vào năm 1831 thời Edo, khi Fujimoto Shozaemon, một thương nhân kinh doanh sợi ở Sakai, nhờ Izumi Rihei dệt thảm dựa trên Nabeshima Dantsu và thảm nhập từ Trung Quốc. Đến thời Meiji, cháu trai của Shozaemon là Fujimoto Sotaro, người được mệnh danh là vua dantsu, đã cải tiến sản phẩm và nỗ lực phổ biến tại châu Âu, châu Mỹ. Nhờ đó, vào giữa thời Meiji, thảm không chỉ được bán trong nước mà còn xuất khẩu ra nước ngoài và đạt thời kỳ hưng thịnh nhất. Số xưởng dệt lên tới 90, với sản lượng hằng năm tương đương khoảng 1.117.000 m² thảm. Ngoài bông, cây gai dầu cũng được sử dụng rộng rãi. Loại thảm gai này được làm từ sợi phế liệu của bao đựng gạo nhập khẩu, vì vậy giá bán rất rẻ và dường như phần lớn được xuất khẩu. Một số tấm Sakai Dantsu không chỉ có hoa văn mà còn mô tả cảnh quan thành phố Sakai, tạo nên nét đặc trưng khác biệt. Trước đây, thảm được làm từ bông, gai và lụa, nhưng hiện nay phần lớn sử dụng len. Khung dệt đứng đặc trưng không chiếm nhiều diện tích và phù hợp để dệt các sản phẩm cỡ lớn.

Bột gạo và bột gạo nếp được trộn rồi nấu chín, sau đó thêm giấm để tạo thành hồ. Giấm giúp ngăn hỗn hợp bị hỏng. Hồ được miết kỹ vào sợi dọc để tránh sợi bị đứt hoặc rối trong lúc dệt. Đây là một công đoạn rất quan trọng.

Sợi dọc đã được hồ sẽ được căng theo hình số 8 trên một bàn chuyên dụng dùng để xác định chiều dài sợi.

Để có thể nâng và hạ sợi dọc, từng sợi được luồn lần lượt qua dây go phía trước và phía sau. Công đoạn này do hai người phối hợp thực hiện.

Các sợi dọc đã luồn qua dây go được ghép thành từng cặp trên và dưới, sau đó phần đầu sợi được buộc chặt với nhau.

Các cặp sợi dọc đã buộc được gom thành từng bó từ 5 đến 6 cặp, tạo vòng ở đầu rồi luồn qua dây cố định.

Các sợi dọc phía trước được luồn qua lược dệt sao cho không bắt chéo nhau.

Sợi dọc được buộc vào một thanh sắt chuyên dụng.

Tiếp theo là các công đoạn dệt.

Theo đúng bản thiết kế, sợi màu được chèn giữa sợi trên và sợi dưới bằng nút thắt Ba Tư.

Để làm nổi họa tiết, sợi màu giữa các hoa văn được tách ra theo đường nét, sau đó dùng kéo lò xo cầm tay cắt sợi để tạo cảm giác như một rãnh nhỏ.

Nghệ nhân dùng kéo lò xo cầm tay tỉa sợi để bề mặt trở nên bằng phẳng. Độ dày của thảm được quyết định ở công đoạn này, vì vậy cần cẩn thận để không cắt quá nhiều. Cuối cùng, các đường viền được tỉa hoàn thiện để chỉnh lại họa tiết.

Sợi dọc được cắt rời tại vị trí cách mép cuối của tấm thảm từ 10 đến 15 cm.

Các sợi dọc đã cắt được thắt nút tròn thật chặt, đồng thời chú ý không nhầm sợi trên với sợi dưới.

Cuối cùng là các công đoạn hoàn thiện.

Tấm thảm được lật mặt sau và căng trên bàn hoàn thiện có hình dạng giống một tấm cửa gỗ, sau đó đóng đinh để điều chỉnh hình dáng.

Dùng bình phun để phun sương nước lên thảm, tiếp tục điều chỉnh hình dáng rồi phơi khô dưới nắng.

Tấm thảm được hoàn thiện sau các công đoạn trên.

Để làm một tấm thảm cỡ khoảng 95 cm × 190 cm theo quy trình này phải mất hơn nửa năm. Nhiều thao tác vô cùng tỉ mỉ, đòi hỏi không chỉ kỹ thuật chính xác mà còn cả sự kiên trì. Chính quá trình làm việc cẩn trọng ấy đã tạo nên những tác phẩm có họa tiết nổi bật. Đây thực sự là một sản phẩm thủ công mang đậm tinh thần Nhật Bản.

Xưởng đào tạo kỹ thuật Ako Dantsu Tsumugu cũng là cơ sở đào tạo người kế nghiệp, nhằm ngăn kỹ thuật Ako Dantsu từng suýt mai một một lần nữa rơi vào hoàn cảnh tương tự. Xưởng thường xuyên tuyển học viên để đào tạo nghệ nhân. Sau khi hoàn thành khóa học, các học viên tốt nghiệp sẽ trở thành người hướng dẫn, tận tình truyền dạy cho khóa sau toàn bộ kỹ thuật, từ chuẩn bị khung dệt đến hoàn thiện sản phẩm. Vì cả học viên lẫn người hướng dẫn đều làm việc tại xưởng, du khách có thể quan sát quá trình sản xuất ở khoảng cách gần. Thành phố Ako có một số xưởng Ako Dantsu, nhưng Tsumugu được trang bị 6 khung dệt, nhiều nhất trong thành phố.

Khi bước vào xưởng, du khách sẽ thấy những khung dệt lớn được xếp san sát, qua đó cảm nhận trực tiếp cách nghề truyền thống đang được tiếp nối.

Các nghệ nhân nồng nhiệt chào đón và tận tình giải thích chi tiết về lịch sử cũng như quy trình sản xuất Ako Dantsu.
Trước tiên, chúng tôi được trực tiếp chạm vào thảm để cảm nhận những họa tiết đẹp mắt và kết cấu của Ako Dantsu. Bề mặt mịn màng, dễ chịu khi chạm vào, cho thấy sản phẩm được làm vô cùng tỉ mỉ.
Du khách cũng có thể quan sát những tấm thảm đang được dệt trên khung. Qua đó, đặc trưng nổi bật nhất của Ako Dantsu là kỹ thuật tỉa sợi trở nên rất dễ hiểu.

Đây chính là hình ảnh minh họa. Phần phía trong đã được tỉa sợi, còn phần phía trước thì chưa. Sự khác biệt hiện ra ngay lập tức. Phần phía trước chưa được tỉa trông xù lông, khiến họa tiết mờ nhòe. Ngược lại, phần phía trong sau khi tỉa có bề mặt mịn và hoa văn hiện lên rõ ràng. Đây chính là bí quyết tạo nên vẻ đẹp của họa tiết Ako Dantsu. Ngay cả một nghệ nhân đã có thể làm việc độc lập cũng phải sản xuất từ sáng đến tối, 5 ngày mỗi tuần trong khoảng 6 đến 10 tháng mới hoàn thành một tấm thảm cỡ khoảng 95 cm × 190 cm. Công đoạn chèn sợi mất khoảng 2 tháng, trong khi công đoạn tỉa sợi cần thời gian gấp khoảng 3 lần. Sau khi chèn được khoảng 30 hàng, tương đương 15 đến 20 cm, nghệ nhân sẽ tỉa phần vừa hoàn thành. Quy trình này được lặp lại trong hơn nửa năm để tạo nên một tấm thảm. Hình ảnh các nghệ nhân kiên trì làm việc để tạo ra sản phẩm đẹp và đạt tiêu chuẩn của chính mình thể hiện rõ tinh thần chế tác của người Nhật.

Mỗi nghệ nhân trong xưởng làm việc theo nhịp độ riêng, vì vậy công đoạn có thể quan sát trong ngày tham quan sẽ là một điều thú vị để chờ đợi.

Khi đến tham quan xưởng, du khách có thể trải nghiệm miễn phí một phần quy trình sản xuất Ako Dantsu. Trên khung dệt dành cho trải nghiệm đang có một tấm thảm cỡ khoảng 95 cm × 190 cm được thực hiện, vì vậy công đoạn có thể thử trong ngày chỉ được biết khi đến xưởng. Vào ngày chúng tôi tới đưa tin, chương trình gồm trải nghiệm chèn sợi màu và tỉa sợi.

Chèn sợi màu là thao tác đưa sợi màu vào giữa sợi trên và sợi dưới. Người thực hiện phải đối chiếu với bản thiết kế và đếm chính xác số sợi để biết cần chèn màu đến đâu. Nếu theo thiết kế chỉ cần 5 sợi nhưng lại chèn màu qua 6 sợi, hoa văn sẽ bị sai lệch. Việc đếm sợi đòi hỏi sự tập trung cao nhất.

Sau khi chèn sợi màu, chúng tôi được trải nghiệm tỉa rãnh họa tiết và tỉa mặt thảm.
Ở công đoạn tỉa rãnh, từng sợi màu được tách chính xác tại ranh giới giữa màu xanh nhạt và xanh đậm, sao cho sợi của hai màu không lẫn vào nhau.

Sau khi tách sợi màu, các sợi nằm ở ranh giới được cắt bằng kéo lò xo cầm tay. Loại kéo này có phần gốc lưỡi được tạo góc và uốn cong. Do công việc gồm nhiều thao tác tinh tế như tạo đường rãnh ở ranh giới họa tiết hay làm mịn bề mặt, thiết kế uốn cong giúp kéo dễ sử dụng hơn.

Khi tỉa rãnh họa tiết, cần cắt sao cho tạo được một đường rãnh rõ ràng giữa các màu. Nhờ vậy, họa tiết sau khi hoàn thiện sẽ có chiều sâu hơn. Sau khi tạo rãnh, bề mặt thảm được tỉa phẳng để trở nên mịn màng. Chúng tôi chỉ thực hiện công đoạn tỉa trên một phần họa tiết, nhưng ngay cả như vậy cũng có thể nhận thấy sự khác biệt về độ nổi.

Tỉa sợi là đặc trưng nổi bật nhất của Ako Dantsu, đồng thời là công đoạn tốn nhiều thời gian nhất. Từ tách màu, dùng kéo tỉa rãnh đến tỉa phẳng bề mặt để tạo cảm giác dễ chịu khi chạm vào, không thao tác nào đơn giản. Tất cả đều là công việc tỉ mỉ và đòi hỏi sự tập trung cao. Để làm nổi bật những họa tiết đẹp, người thực hiện phải dành nhiều thời gian chăm chút từng chi tiết. Trải nghiệm này khiến chúng tôi có cảm giác như sức bền tinh thần cũng được rèn luyện. Chương trình miễn phí chỉ cho phép trải nghiệm, không có sản phẩm mang về.

Trong chương trình có phí, người tham gia có thể làm một sản phẩm kích thước 10 cm × 10 cm. Có thể chọn thiết kế từ khoảng 8 họa tiết thực sự được sử dụng trên Ako Dantsu, chẳng hạn như hoa hoặc sóng.

Tiếp theo, người tham gia chọn màu sợi dựa trên thiết kế đã chọn. Đây là sợi chèn dùng để tạo họa tiết, với nhiều màu sắc phong phú. Hãy trực tiếp cầm và phối thử các sợi trước khi quyết định.

Trong chương trình, người tham gia sẽ chèn sợi theo bản thiết kế và thực hiện công đoạn tỉa. Chỉ để làm một sản phẩm vuông 10 cm cũng mất tới 6 giờ. Ban đầu, các thao tác tỉ mỉ có thể khiến bạn bối rối, nhưng khi đã quen, bạn sẽ có thể vừa đối chiếu bản thiết kế vừa chèn từng sợi màu vào sợi dọc theo nhịp đều đặn và dần cảm thấy thú vị. Sau khi chèn được một phần nhất định, công đoạn tỉa sẽ bắt đầu. Trước tiên là dùng kéo lò xo cầm tay tỉa rãnh tại ranh giới họa tiết để tạo chiều sâu.

Tiếp đó là công đoạn tỉa mặt thảm. Lưỡi kéo được di chuyển song song với bề mặt thảm để cắt đều các sợi, làm cho bề mặt bằng phẳng. Cuối cùng là tỉa hoàn thiện, lặp lại kỹ công đoạn tỉa rãnh và tỉa mặt để điều chỉnh toàn bộ sản phẩm. Trải nghiệm trực tiếp sẽ giúp bạn cảm nhận sự khác biệt về chiều sâu của họa tiết trước và sau khi tỉa. Với chương trình miễn phí, không thể biết trước sẽ được thử công đoạn nào trong ngày. Trong khi đó, chương trình có phí cho phép tự tay hoàn thành một sản phẩm, nhờ vậy có thể trải nghiệm lần lượt các công đoạn quan trọng của Ako Dantsu.

Tuy nhiên, sau 6 giờ trải nghiệm, sản phẩm chưa thể được mang về ngay trong ngày. Vẫn còn một số công đoạn cần hoàn thiện, vì vậy nghệ nhân sẽ xử lý phần việc còn lại rồi gửi sản phẩm qua đường bưu điện vào ngày sau. Hãy háo hức chờ đợi sản phẩm được chuyển đến. Tấm thảm sau khi nhận có thể dùng làm vật trang trí trong phòng.

Qua trải nghiệm, chúng tôi hiểu rất rõ rằng để tạo nên chiều sâu của họa tiết cần rất nhiều thời gian và công sức. Đây không còn chỉ là một tấm thảm trải sàn mà còn mang đậm tính nghệ thuật. Mua một tấm cỡ nhỏ để treo tường hoặc trang trí lối vào nhà cũng là một lựa chọn đẹp mắt.
Vì sản phẩm của chương trình có phí sẽ được gửi qua đường bưu điện sau đó, chương trình miễn phí phù hợp hơn với du khách nước ngoài. Nếu muốn mua Ako Dantsu làm quà, một số xưởng gần đó có bán sản phẩm cỡ nhỏ. Các nghệ nhân tại Tsumugu sẽ hướng dẫn nơi mua, vì vậy sau khi trải nghiệm miễn phí, bạn có thể ghé tham quan thêm những xưởng hoặc phòng trưng bày khác và tìm một tấm Ako Dantsu làm quà lưu niệm.