Hướng dẫn toàn diện về văn hóa Kaga ra đời từ sự thịnh vượng “một triệu koku”

Theo truyện dân gian Kanazawa “Imohori Togoro”, xưa kia có một chàng trai tên Togoro lên núi đào khoai và phát hiện bụi vàng bám ở rễ khoai. Khi rửa khoai bằng nước suối, bụi vàng đọng lại dưới đáy nên dòng suối được gọi là Kanaarai-no-sawa, nghĩa là “dòng suối rửa vàng”, rồi dần trở thành địa danh. Dòng suối này chính là Kinjo Reitaku nằm ở rìa vườn Kenrokuen, và câu chuyện cũng được ghi lại trên bia đá tại đó. Ngoài ra, cũng có giả thuyết cho rằng nơi đây từng có một khu dân cư của những người làm nghề khai thác vàng.

Kanazawa ban đầu hình thành như một thị trấn của những tín đồ mộ đạo. Vào giữa thế kỷ 16, Jodo Shinshu, một tông phái Phật giáo, đã xây dựng ngôi chùa Kanazawa Mido làm cơ sở truyền giáo. Các tòa nhà và nơi lưu trú được dựng lên xung quanh, tạo thành một thị trấn trong khuôn viên chùa. Cây cầu Gokurakubashi trong thành Kanazawa được cho là dấu tích còn lại từ thời Kanazawa Mido.

Kanazawa Mido bị Oda Nobunaga đánh chiếm và thuộc hạ của ông là Sakuma Morimasa trở thành lãnh chúa. Chính Morimasa đã cải tạo Kanazawa Mido thành “thành Kanazawa”. Sau đó, Maeda Toshiie thay Morimasa làm chủ thành Kanazawa. Dưới thời Maeda Toshiie, việc xây dựng thành tiếp tục được đẩy mạnh với tháp chính và những bức tường đá cao.

Sự giàu có của gia tộc Maeda thuộc phiên Kaga được gọi là “Kaga một triệu koku”. Dưới thời Mạc phủ Tokugawa vào thời Edo, Nhật Bản có khoảng 300 phiên, trong đó Kaga luôn là phiên lớn nhất trong suốt thời kỳ này. “Koku” là đơn vị thể hiện năng lực sản xuất của đất đai, cụ thể là lượng gạo có thể thu hoạch trong một năm. 1 koku tương đương khoảng 180 lít, tức lượng gạo một người đàn ông trưởng thành ăn trong một năm. Khi ấy, gạo có vai trò tương tự tiền tệ. Sản lượng tính theo koku là chỉ số đánh giá sức mạnh của một daimyo, bao gồm tiềm lực kinh tế, quân sự và quy mô lãnh thổ.
Trong bảng xếp hạng sản lượng của các daimyo vào khoảng năm 1664, phiên Kaga đứng đầu với 1,03 triệu koku. Phiên Satsuma đứng thứ 2 với 730 nghìn koku, còn phiên Sendai đứng thứ 3 với 620 nghìn koku. Những con số này cho thấy sản lượng của phiên Kaga vượt trội đến mức nào.

Có 3 nhân vật đóng vai trò quan trọng trong quá trình đưa phiên Kaga trở thành phiên lớn nhất Nhật Bản: lãnh chúa đời đầu Maeda Toshiie, đời thứ 2 Toshinaga và đời thứ 3 Toshitsune.

Maeda Toshiie, người sáng lập phiên, nổi tiếng sử dụng giáo điêu luyện từ khi còn trẻ. Với lối chiến đấu quả cảm, ông dần khẳng định tên tuổi trong đội cận vệ của Oda Nobunaga. Toshiie vốn là con trai thứ 4 của gia tộc Maeda nên không ở vị trí kế nghiệp, nhưng nhờ được gia tộc Oda công nhận, ông đã trở thành người thừa kế. Lãnh địa ban đầu của Toshiie được cho là chỉ khoảng 7 nghìn koku. Tuy nhiên, ông tiếp tục lập nhiều chiến công và đến năm 1581, khi khoảng 43 tuổi, được Nobunaga ban cho toàn bộ xứ Noto với sản lượng khoảng 200 nghìn koku.

Sau khi Oda Nobunaga thiệt mạng trong biến cố Honnoji, trận Shizugatake giữa Toyotomi Hideyoshi và Shibata Katsuie nổ ra. Với Toshiie, Hideyoshi là bạn thân, còn Katsuie là vị tướng mà ông kính trọng như cha. Sau nhiều do dự, Toshiie đứng về phía Katsuie và tham gia trận Shizugatake. Dù có nhiều giả thuyết khác nhau, người ta cho rằng sau đó ông phản bội Katsuie, rút quân khỏi Shizugatake mà không giao chiến rồi chuyển sang phe Hideyoshi. Toshiie rất giỏi tính toán và được cho là đã tự dùng bàn tính để xác định số binh lính, vũ khí và lương thực cần thiết, trong khi công việc này thường do thuộc hạ đảm nhiệm. Cùng thời điểm đó, Hideyoshi đang thúc đẩy chính sách đo đạc ruộng đất, tức khảo sát diện tích đất và sản lượng thu hoạch để thu thuế nông nghiệp chính xác. Vì đánh giá cao năng lực tính toán của Toshiie, Hideyoshi đã thu phục ông. Ngay cả sau khi Hideyoshi thống nhất thiên hạ, Toshiie vẫn giữ vai trò trung tâm trong chính quyền Toyotomi bên cạnh Tokugawa Ieyasu và vươn lên trở thành daimyo sở hữu 800 nghìn koku.

Toshinaga đời thứ 2 là người đưa phiên Kaga đạt mốc 1 triệu koku. Cơ hội đến từ trận Sekigahara năm 1600, nơi Tokugawa Ieyasu và Ishida Mitsunari đối đầu. Toshinaga đứng về phía Tokugawa Ieyasu và chiến đấu quyết liệt tại vùng Hokuriku. Nhờ công lao đó, ông được ban thêm lãnh địa trị giá 200 nghìn koku, trở thành một đại daimyo sở hữu 1 triệu koku.

Người kế thừa 1 triệu koku ấy vào năm 1605 là Toshitsune đời thứ 3. Ông chính là người đặt nền móng cho phiên Kaga tồn tại suốt 300 năm. Để bảo đảm thu hoạch lúa ổn định, Toshitsune thực hiện nhiều chính sách như củng cố làng quê và nâng cao năng suất nông nghiệp. Nhờ đó, sản lượng của phiên Kaga tăng lên 1,25 triệu koku. Những chính sách này đã tạo nền tảng vững chắc cho cơ nghiệp “Kaga một triệu koku” kéo dài 300 năm.

Sự kiện kỷ niệm Maeda Toshiie, người sáng lập phiên Kaga, tiến vào thành Kanazawa ngày 14 tháng 6 năm 1583 và đặt nền móng cho thành phố được tổ chức tại Kanazawa vào đầu tháng 6 hằng năm. Đây là một trong những lễ hội lớn nhất Kanazawa, thu hút đông đảo du khách từ khắp Nhật Bản và nước ngoài. Hoạt động chính là đoàn diễu hành Hyakumangoku lộng lẫy, một cuộc rước lịch sử quy mô lớn tái hiện cảnh Maeda Toshiie tiến vào thành Kanazawa. Việc một diễn viên nổi tiếng hóa thân thành Maeda Toshiie mỗi năm cũng là điểm đáng chú ý. Các đoàn võ sĩ, Kaga Tobi, múa sư tử và ban nhạc khởi hành từ trước cổng Tsuzumimon tại quảng trường phía đông ga Kanazawa, rồi tiến vào thành Kanazawa qua cổng Ishikawamon. Đây là cuộc diễu hành quy mô lớn kéo dài đến 4 tiếng.

Văn hóa Kaga nở rộ trên nền tảng cơ nghiệp “Kaga một triệu koku” do gia tộc Maeda gây dựng. Vào thời Edo, gia tộc Maeda cai trị vùng Kaga sở hữu tiềm lực tài chính chỉ đứng sau gia tộc Tokugawa, những người sáng lập Mạc phủ Edo, nên luôn bị Tokugawa cảnh giác. Có lẽ gia tộc Tokugawa lo ngại Maeda có thể nổi loạn bất cứ lúc nào. Để xua tan sự nghi ngờ ấy, gia tộc Maeda được cho là đã dồn tài lực vào các “chính sách văn hóa” như phát triển nghệ thuật và thủ công thay vì quân sự. Họ mời những nhân vật văn hóa xuất sắc trong nhiều lĩnh vực từ Kyoto và Edo đến, giúp văn hóa hàng đầu bén rễ tại Kanazawa. Từ đó ra đời một nền văn hóa độc đáo chịu ảnh hưởng của cả văn hóa quý tộc Kyoto và văn hóa võ sĩ Edo.

Vào thời Edo, theo chủ trương của các lãnh chúa, những loại hình văn hóa như kịch Noh và trà đạo không chỉ được khuyến khích trong tầng lớp võ sĩ mà còn lan rộng đến thương nhân, thợ thủ công và cư dân thành thị, ăn sâu vào đời sống của thị trấn quanh thành Kanazawa. Văn hóa võ sĩ gắn liền với việc rèn luyện tinh thần. Ý thức coi trọng thẩm mỹ cao và sự phong phú nội tâm cũng ảnh hưởng đến cuộc sống của người dân trong thị trấn. Vì vậy, dù gia tộc Maeda và nhiều gia thần đã rời Kanazawa sau khi thời đại võ sĩ kết thúc, cư dân thành thị vẫn trân trọng kế thừa nền văn hóa ấy, giúp nó tồn tại ở Kanazawa đến ngày nay.

Trà đạo là văn hóa truyền thống Nhật Bản, trong đó chủ nhà pha matcha để tiếp đãi khách. Đây không chỉ đơn thuần là nghi thức uống trà mà còn là một loại hình nghệ thuật tổng hợp kết hợp lễ nghi, tinh thần và ý thức thẩm mỹ. Nguồn gốc của trà đạo được cho là bắt đầu từ thời Kamakura, khi các thiền sư đưa trà từ Trung Quốc về Nhật Bản, rồi phổ biến trong giới võ sĩ và quý tộc vào thời Muromachi. Đến thế kỷ 16, Sen no Rikyu hoàn thiện phong cách wabicha, đề cao tinh thần wabi-sabi tìm thấy vẻ đẹp trong sự giản dị và lòng hiếu khách thể hiện qua quan niệm “mỗi cuộc gặp chỉ có một lần trong đời”. Đây vẫn là một trong những tư tưởng được người Nhật trân trọng. Văn hóa tiếp đãi khách thông qua toàn bộ không gian và vật dụng như phòng trà, dụng cụ trà, tranh cuộn, hoa và bánh ngọt đã được lưu truyền đến hiện đại.

Dưới chính sách khuyến khích của phiên Kaga, trà đạo cũng lan rộng khắp vùng đất này. Gia tộc Maeda qua nhiều thế hệ luôn coi trọng và gìn giữ trà đạo. Truyền thống ấy vẫn hiện diện tại Kanazawa, nơi hiện có nhiều phòng trà nằm rải rác trong thành phố. Ishikawa đứng đầu Nhật Bản về mức chi tiêu cho bánh wagashi theo từng tỉnh và cũng thuộc nhóm dẫn đầu về số lượng lớp học trà đạo.

Sau khi Toyotomi Hideyoshi thống nhất thiên hạ, các võ tướng thời Chiến Quốc có thêm thời gian tìm hiểu nghệ thuật. Maeda Toshiie cũng là một trong số đó. Ông theo học Sen no Rikyu, người hoàn thiện trà đạo, đồng thời tham dự và tổ chức các buổi trà để hiểu sâu hơn về loại hình văn hóa này. Toshiie là nhân vật mở đường cho trà đạo bén rễ tại Kaga.

Trong mối quan hệ giữa phiên Kaga và trà đạo, nhân vật đặc biệt quan trọng là lãnh chúa đời thứ 3 Toshitsune. Ông thu nhận Senso Soshitsu, con trai thứ 4 của Sotan, cháu nội Sen no Rikyu và sau này trở thành người khai sáng trường phái Urasenke. Senso được cho là đã dạy trà đạo không chỉ cho các võ sĩ của phiên mà còn cho thương nhân và cư dân thành thị. Nhờ đó, văn hóa trà đạo nhanh chóng lan rộng khắp thị trấn quanh thành.

Tsunamichi đời thứ 5 bảo trợ trà đạo như một phần văn hóa của phiên, giúp loại hình này trưởng thành và phát triển. Ông cũng chú trọng thúc đẩy thủ công mỹ nghệ, chế tác và sưu tầm nhiều trà cụ nổi tiếng, đưa văn hóa trà đạo ở Kaga bước vào thời kỳ hoàng kim.

Như vậy, nền móng trà đạo đã được hình thành và phát triển tại Kaga. Cho đến nay, Kanazawa vẫn là một trong những trung tâm văn hóa trà hàng đầu Nhật Bản.

Kaga Hosho là nghệ thuật kịch Noh phát triển dưới sự bảo trợ của phiên Kaga. Loại hình này được công nhận là tài sản văn hóa phi vật thể của tỉnh Ishikawa và được thành phố Kanazawa bảo vệ, gìn giữ.

Vào thời Edo, kịch Noh là “shikigaku”, loại hình nghệ thuật biểu diễn trong các nghi lễ và sự kiện chính thức của Mạc phủ. Các phiên trên khắp Nhật Bản đều thu nhận diễn viên Noh, và phiên Kaga cũng không ngoại lệ. Noh được biểu diễn trong những nghi lễ, lễ mừng và tiệc chiêu đãi của lãnh chúa, đồng thời được coi trọng như một phần học vấn của võ sĩ.

Toshiie, người sáng lập phiên, cũng yêu thích kịch Noh và được cho là say mê đến mức luyện tập vài ngày một lần. Gia tộc Maeda đã có nền tảng yêu thích Noh từ thời Toshiie, nhưng phải đến đời thứ 5 Tsunanori, họ mới đặc biệt ưa chuộng trường phái Hosho trong số nhiều trường phái Noh khác nhau.

Chịu ảnh hưởng từ Tokugawa Tsunayoshi, người đặc biệt ưu ái trường phái Hosho, Tsunanori cũng chuyển sang theo trường phái này. Ông yêu cầu các võ sĩ trong phiên học hát utai và múa shimai của kịch Noh như một kỹ năng cần có, đồng thời khuyến khích cả người dân thành thị tham gia. Nhờ đó, Noh theo trường phái Hosho đặc biệt phát triển tại phiên Kaga và đặt nền móng cho Kaga Hosho. Tương truyền tiếng hát utai vang khắp phố phường đến mức người ta ví rằng “lời ca rơi xuống từ bầu trời”.

Kaga Yuzen được cho là bắt nguồn từ kỹ thuật nhuộm trơn độc đáo của Kaga mang tên Umezome, xuất hiện khoảng 500 năm trước. Đến giữa thời Edo, kỹ thuật Yuzen-zome ra đời bằng cách đưa các họa tiết của Miyazaki Yuzensai, một họa sĩ vẽ quạt nổi tiếng ở Kyoto, vào nghề nhuộm. Chịu ảnh hưởng từ đó, kỹ thuật nhuộm Yuzen cũng phát triển tại Kaga.

Kaga Yuzen vẫn kế thừa kỹ thuật từ thời Edo. Màu sắc chủ đạo là “5 màu Yuzen”, gồm đỏ vang, đôi khi còn gọi là đỏ yên chi, xanh chàm, vàng đất, xanh lá và tím cổ.

Họa tiết có sắc thái trang nhã, chủ yếu là tranh hoa lá và chim muông được thể hiện chân thực. Kỹ thuật chuyển màu tạo độ đậm nhạt đẹp mắt được sử dụng rộng rãi. Các sản phẩm còn áp dụng kỹ thuật “chuyển màu ngoài”, trong đó phần ngoài được nhuộm đậm và nhạt dần về tâm, cùng kỹ thuật tạo dấu vết như lá bị côn trùng ăn. Cách hoàn thiện cũng rất đặc trưng. Trong khi Kyo Yuzen và các dòng nhuộm Yuzen khác thường dùng lá vàng, nhuộm thắt nút hoặc thêu ở khâu hoàn thiện, Kaga Yuzen hầu như không sử dụng kỹ thuật nào ngoài nhuộm màu. Đây là một sản phẩm thủ công truyền thống cấp quốc gia.

Kutani-yaki nổi bật với những hình vẽ sử dụng 5 màu và là sản phẩm thủ công truyền thống của tỉnh Ishikawa. Dòng gốm này ra đời vào đầu thời Edo, cách đây hơn 370 năm. Giống Arita-yaki và Kyo-yaki, Kutani-yaki được xếp vào loại đồ sứ. Khác với đồ gốm như Seto-yaki, Mino-yaki và Mashiko-yaki, vốn được làm từ đất sét, nung ở nhiệt độ thấp nên dày, nặng và hút nước, đồ sứ được làm từ đá chứa fenspat và thạch anh có tính thủy tinh rồi nung ở nhiệt độ cao. Đặc trưng của đồ sứ là cứng, không hút nước và phát ra âm thanh như kim loại khi gõ vào.

Kutani-yaki có 3 phong cách trang trí chính. Đầu tiên là Aote, phong cách không sử dụng màu đỏ mà dùng 4 màu xanh lá, vàng, xanh đậm và tím để phủ kín toàn bộ bề mặt, không để lại khoảng trống trên nền sứ. Đây là lối thiết kế rất táo bạo.

Phong cách Iroe sử dụng “5 màu Kutani” gồm xanh lá, vàng, tím, xanh đậm và đỏ để vẽ phong cảnh kiểu Trung Hoa, con người, hoa lá, chim muông cùng cảnh sắc thiên nhiên ở trung tâm đồ sứ theo lối hội họa chân thực. Các hình vẽ đầy màu sắc này lộng lẫy như tranh cuộn hay bình phong.

Phong cách Akae sử dụng màu đỏ để vẽ các họa tiết chi tiết phủ kín toàn bộ đồ sứ. Ngoài màu đỏ, sản phẩm đôi khi còn được trang trí bằng vàng để tạo vẻ rực rỡ.

Kanazawa sản xuất 99% lượng lá vàng trong nước và là vùng sản xuất lớn nhất Nhật Bản. Nghề làm lá vàng tại Kanazawa được cho là bắt đầu từ thời Chiến Quốc.

Lý do là vẫn còn tư liệu ghi lại việc Maeda Toshiie ra lệnh dát lá kim loại từ doanh trại Hizen Nagoya, thuộc tỉnh Saga ngày nay, nơi ông được cho là từng đóng quân khi tham gia chiến dịch Triều Tiên của Toyotomi Hideyoshi. Sau khi Mạc phủ Edo được thành lập, chính quyền kiểm soát vàng bạc nghiêm ngặt và cấm sản xuất lá vàng ngoài Edo và Kyoto. Hoạt động này cũng bị cấm tại Kanazawa và từng suy giảm trong một thời gian.

Tuy nhiên, năm 1808, khu Ninomaru của thành Kanazawa bị thiêu rụi và cần một lượng lớn lá vàng để tái thiết. Nhân cơ hội này, phiên Kaga xin phép Mạc phủ mời thợ lá vàng từ Kyoto đến và học kỹ thuật từ họ.

Vào cuối thời Mạc phủ, người dân Kanazawa thương lượng với chính quyền để xin phép sản xuất dưới danh nghĩa “dát lại những lá kim loại bị hư hỏng” trong quá trình vận chuyển từ Edo đến Kanazawa. Cuối cùng, họ được cấp phép với điều kiện chỉ sản xuất cho nhu cầu chính thức của phiên, chẳng hạn như tu sửa thành Kanazawa.

Từ đó đến nay, các nghệ nhân lá vàng Kanazawa không ngừng trau dồi kỹ thuật, đưa nơi đây trở thành vùng sản xuất lớn nhất Nhật Bản.

Vườn Kenrokuen lưu giữ dấu ấn huy hoàng của Kaga một triệu koku đến ngày nay.

Kenrokuen được cho là bắt đầu vào năm 1676, khi Maeda Tsunanori, lãnh chúa đời thứ 5 của phiên Kaga, xây dựng một khu vườn tại biệt thự đối diện thành Kanazawa. Sau đó, các đời lãnh chúa tiếp tục kiến tạo trong suốt thời gian dài, biến nơi đây thành khu vườn daimyo tiêu biểu của thời Edo. Khu vườn được cho là đã gần đạt hình dáng hiện tại dưới thời lãnh chúa đời thứ 12 Narinaga và đời thứ 13 Nariyasu. Là một trong 3 khu vườn nổi tiếng nhất Nhật Bản, Kenrokuen mang vẻ đẹp riêng trong cả 4 mùa với hoa mơ và hoa anh đào vào mùa xuân, hoa diên vĩ và cây xanh non vào đầu mùa hè, lá đỏ vào mùa thu, nhưng đặc biệt nổi tiếng với cảnh tuyết mùa đông. Tại Kanazawa, nơi giáp biển Nhật Bản và có lượng tuyết rơi lớn, người ta sử dụng dây thừng để đỡ cành cây, bảo vệ chúng khỏi tuyết nặng. Kỹ thuật này gọi là yukitsuri. Với cây thông Karasakimatsu nổi tiếng trong vườn, một cột cao được dựng lên và dây thừng tỏa ra theo hình nan quạt để nâng đỡ các cành.

Kenrokuen là khu vườn kiểu tản bộ. Trên khuôn viên rộng 114.000 m² có các hồ nước, cây cầu, đồi nhân tạo và trà thất để nghỉ ngơi hoặc dùng bữa nằm rải rác, cho phép du khách vừa đi dạo vừa thưởng ngoạn. Tên khu vườn bắt nguồn từ “6 phẩm chất ưu việt”: rộng rãi, tĩnh mịch, công phu, cổ kính, nhiều nguồn nước và có tầm nhìn đẹp. Mỗi bước chân lại mở ra một khung cảnh khác nhau.

Đây là khu vực còn lưu giữ những dinh thự samurai bề thế, mang lại cảm giác như quay ngược thời gian về thời Edo. Du khách có thể chiêm ngưỡng những bức tường đất và đường lát đá truyền thống. Trong thời kỳ phiên cai trị, đây là nơi tập trung dinh thự của các võ sĩ tầng lớp trung lưu. Một số dinh thự mở cửa cho công chúng, cho phép tham quan nội thất xa hoa và vườn cảnh thời bấy giờ. Xung quanh còn có các cửa hàng bán đồ thủ công truyền thống và quán ăn phục vụ bánh dango, thích hợp để thong thả khám phá.

Năm 1820, phiên Kaga tập trung các trà quán vốn nằm rải rác khắp thành phố vào những khu vực nhất định để quản lý hoạt động kinh doanh. Có thể xem đây là những khu phố giải trí được phiên Kaga chính thức công nhận. Hiện nay, “3 khu phố trà Kanazawa” gồm Higashi Chaya, Nishi Chaya và Kazuemachi Chaya vẫn còn tồn tại.

Nổi bật nhất là khu phố trà Higashi Chaya, nơi từng đặc biệt nhộn nhịp vào cuối thời Edo và nằm cách ga Kanazawa khoảng 30 phút đi bộ. Đây là Khu bảo tồn quần thể kiến trúc truyền thống quan trọng, nơi cảnh quan đường phố thời Edo được gìn giữ. Trà quán là không gian giao lưu dành cho người lớn, nơi các geisha tiếp đãi khách bằng múa và đàn shamisen. Hiện vẫn còn 5 trà quán hoạt động với hơn 10 geisha. Các trà quán áp dụng nguyên tắc không tiếp khách lần đầu, nên bạn không thể vào nếu không được người quen thường xuyên lui tới giới thiệu. Tuy nhiên, tại bảo tàng Kanazawa Asanogawa Enyukaikan, du khách có thể tìm hiểu lịch sử khu phố trà Higashi Chaya, xem các geisha biểu diễn múa và trải nghiệm không gian phòng tiệc truyền thống.
Khu vực này cũng có các cửa hàng cho thuê kimono, vì vậy dạo phố trong trang phục kimono là một lựa chọn đáng cân nhắc.

Một điều cần lưu ý là vừa đi vừa ăn bị cấm tại khu phố trà Higashi Chaya vì nơi đây được chỉ định là khu bảo tồn. Về cơ bản, hãy dùng món bên trong cửa hàng. Tuân thủ quy tắc ứng xử cũng là cách góp phần gìn giữ cảnh quan đẹp.