Thái tử Shōtoku

Chế độ mười hai cấp quan hàm là hệ thống phẩm hàm và cấp bậc đầu tiên của Nhật Bản, được Thái tử Shōtoku ban hành vào năm 603.
Các cấp bậc trong hệ thống này, sắp xếp từ cao xuống thấp, như sau.

Triều đình được chia thành 6 cấp gồm Đức, Nhân, Lễ, Tín, Nghĩa và Trí; mỗi cấp lại được phân thành Đại và Tiểu, tạo nên tổng cộng 12 địa vị.
Ngoài ra, mỗi quan lại được ban một chiếc mũ với màu sắc riêng trong 12 màu để có thể nhận biết địa vị qua hình thức bên ngoài.
Có thể hiểu đơn giản rằng đây là chế độ dùng màu của mũ quan để phân chia địa vị thành 12 cấp.
Chế độ mười hai cấp quan hàm được cho là có 2 mục đích chính: tuyển dụng người tài và phục vụ ngoại giao.
Triều đình khi đó áp dụng chế độ thị tính, tức cơ cấu tổ chức dựa trên quan hệ huyết thống, nên khó xây dựng mối quan hệ trực tiếp giữa triều đình và quan lại. Vì vậy, các cấp quan hàm được sử dụng để thể hiện rõ quan hệ trên dưới.
Đây là một cơ chế mang tính đột phá, cho phép bổ nhiệm người tài bất kể gia thế hay thân phận bằng cách trao địa vị cho từng cá nhân thay vì cả dòng họ.
Chế độ này còn giúp Nhật Bản thể hiện với sứ thần nước ngoài rằng đất nước đã có một hệ thống quan chức và cấp bậc phù hợp.

Sau khi Chế độ mười hai cấp quan hàm được ban hành, nhiều nhân tài đa dạng tập trung về triều đình, vì vậy cần có những quy tắc để tổ chức toàn bộ bộ máy.
Do đó, vào năm 604, Thái tử Shōtoku đã ban hành Hiến pháp 17 điều, đưa ra các chuẩn mực đạo đức dành cho quan lại và quý tộc. Tương tự Chế độ mười hai cấp quan hàm, văn bản này cũng nhằm thể hiện thể diện quốc gia với nước ngoài.
Hiến pháp 17 điều là bộ luật thành văn lâu đời nhất Nhật Bản và được cho là đã ảnh hưởng đến cả Nhật Bản thời cận đại.
Dù mang tên hiến pháp, nội dung thực tế không tập trung vào luật lệ hay kỷ luật mà chủ yếu trình bày các nguyên tắc và điều tâm niệm chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư tưởng Nho giáo và Phật giáo.
Nội dung từ điều 1 đến điều 3 đặc biệt được coi trọng.
Có thể diễn giải ngắn gọn như sau.

Những lời dạy như vậy được tổng hợp thành 17 điều, chủ yếu nhấn mạnh việc loại bỏ sự độc đoán và đề cao tầm quan trọng của thảo luận.

Thái tử Shōtoku cũng là người tích cực thúc đẩy ngoại giao, trong đó việc cử sứ thần sang nhà Tùy là một thành tựu lớn.
Đây là phái đoàn được Nhật Bản cử đi nhằm thiết lập quan hệ với nhà Tùy, thuộc Trung Quốc ngày nay, với 2 mục đích chính sau đây.
1. Tiếp thu văn hóa và thể chế của nhà Tùy, quốc gia phát triển nhất châu Á lúc bấy giờ
2. Xây dựng quan hệ bình đẳng với nhà Tùy để đối phó với các nước trên bán đảo Triều Tiên gồm Silla, Baekje và Goguryeo
Phái đoàn đầu tiên vào năm 600 là đoàn sứ thần ngoại giao đầu tiên sau khoảng 100 năm. Tuy nhiên, do có vấn đề trong cách ứng xử nên họ không được nhà Tùy coi trọng và chuyến đi đã thất bại.
Dù vậy, đối với mục tiêu thứ nhất, phái đoàn vẫn thu được một số kết quả nhất định. Những thành quả này được phản ánh trong việc ban hành Chế độ mười hai cấp quan hàm và Hiến pháp 17 điều nói trên.
Đến năm 607, khi thể chế đối ngoại đã được hoàn thiện, Ono no Imoko cùng các thành viên khác được cử đi trong phái đoàn thứ hai và gửi đến Tùy Dạng Đế quốc thư có nội dung như sau.
“Thiên tử nơi mặt trời mọc gửi thư đến thiên tử nơi mặt trời lặn. Nghĩa là hoàng đế Nhật Bản, nơi mặt trời mọc, gửi thư đến hoàng đế nhà Tùy, nơi mặt trời lặn.”
Tùy Dạng Đế nổi giận vì Nhật Bản tự xưng là “thiên tử”, ngang hàng với nhà Tùy, đồng thời cách nói “mặt trời lặn” bị hiểu là ám chỉ sự suy tàn.
Tuy nhiên, do đang giao chiến với Goguryeo và không muốn có thêm kẻ thù, nhà Tùy đã cử sứ thần Bùi Thế Thanh tháp tùng, đồng thời tiếp đãi phái đoàn chu đáo cho đến lúc lên đường về nước.
Nhờ đó, Nhật Bản đã thiết lập thành công quan hệ ngoại giao với nhà Tùy, và đây được cho là kết quả đúng như Thái tử Shōtoku dự tính.

Phật giáo được cho là đã truyền đến Nhật Bản vào giữa thế kỷ 6, trong khi Thần đạo đã bén rễ sâu hơn vào thời điểm đó.
Đến năm 587, xung đột nổ ra giữa gia tộc Soga ủng hộ Phật giáo và gia tộc Mononobe ủng hộ Thần đạo, dẫn đến loạn Teibi được đề cập ở phần sau.
Thái tử Shōtoku có quan hệ huyết thống với gia tộc Soga, đứng về phe Phật giáo và tham chiến cùng gia tộc này.
Sau khi gia tộc Soga giành chiến thắng trong cuộc nội chiến, Nhật Bản bắt đầu bước vào lịch sử của một quốc gia Phật giáo.
Thái tử Shōtoku là một trong những nhân vật trung tâm thúc đẩy Phật giáo trên quy mô lớn.
Tiếp nối di nguyện của cha là Thiên hoàng Yōmei, ông đã sáng lập chùa Hōryūji vào năm 607. Công trình kiến trúc bằng gỗ lâu đời nhất thế giới này đến nay vẫn truyền lại những dấu ấn lịch sử.
Ông còn tham gia xây dựng nhiều ngôi chùa khác nhằm truyền bá Phật giáo, trong đó có Shitennōji và Kōryūji.
Như đã đề cập, giáo lý và tư tưởng Phật giáo cũng được phản ánh rõ nét trong Hiến pháp 17 điều. Có thể nói không thể kể về Phật giáo Nhật Bản từ xưa đến nay mà không nhắc đến Thái tử Shōtoku.

Giai thoại nổi tiếng nhất về tài năng của Thái tử Shōtoku là ông có thể “nghe 10 người nói cùng lúc”.
Người ta kể rằng khi trưởng thành, ông có thể đồng thời lắng nghe và hiểu hết lời của 10 người, nhưng cũng có giả thuyết cho rằng con số này là 8 hoặc 36 người.
Tuy nhiên, do Thái tử Shōtoku được lưu truyền là người thông minh, có trí nhớ xuất sắc và luôn lắng nghe nhiều ý kiến khác nhau, không ít người cho rằng câu chuyện này đã được phát triển hoặc phóng đại từ những phẩm chất đó.
Sự thật đến nay vẫn chưa rõ, nhưng dù thế nào, giai thoại này vẫn thể hiện đức độ và trí tuệ vượt trội của ông.

Trong các nghiên cứu gần đây, có giả thuyết cho rằng Thái tử Shōtoku không phải là nhân vật có thật.
Lý do là những thành tựu được cho là do ông thực hiện, như ban hành Chế độ mười hai cấp quan hàm, cử sứ thần sang nhà Tùy và phát triển Phật giáo, quá lớn đối với một cá nhân.
Hiến pháp 17 điều còn sử dụng những từ ngữ chưa tồn tại vào thời đó, nên cũng có ý kiến cho rằng Thái tử Shōtoku không tham gia biên soạn văn bản này.
Ngoài ra, nghiên cứu cho thấy tên Thái tử Shōtoku là thụy hiệu, tức danh hiệu được ban sau khi qua đời, còn tên khi sinh thời rất có thể là Hoàng tử Umayado.
Vì vậy, trong sách giáo khoa gần đây, ông thường được giới thiệu dưới tên “Hoàng tử Umayado, tức Thái tử Shōtoku”.
Do không có sử liệu chắc chắn liên quan đến Thái tử Shōtoku, giới học giả đến nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau và sự thật chưa được làm sáng tỏ.

Thái tử Shōtoku là nhân vật có chân dung được sử dụng nhiều nhất trên tiền giấy Nhật Bản.
Kể từ lần đầu xuất hiện trên tờ 100 yên vào năm 1930, chân dung ông còn được dùng trên các tờ 1.000 yên, 5.000 yên và 10.000 yên, tổng cộng 7 lần cho đến năm 1984.
Chân dung của ông được sử dụng suốt 26 năm trên tờ 10.000 yên, phát hành lần đầu vào năm 1958. Vì vậy, trước đây ông còn được biết đến rộng rãi như “gương mặt của tiền giấy mệnh giá cao”.
Dù hiện nay chân dung ông không còn được sử dụng, ngoài số lần và thời gian xuất hiện, Thái tử Shōtoku cũng là người duy nhất từng có chân dung trên 3 mệnh giá tiền giấy, cho thấy tầm vóc của nhân vật này.

Thái tử Shōtoku sinh năm 574, là con của Hoàng tử Tachibana no Toyohi và Công chúa Anahobe no Hashihito.
Cha ông sau này trở thành Thiên hoàng Yōmei, còn mẹ là con gái của Thiên hoàng Kinmei. Bà ngoại của cả cha và mẹ ông đều là con gái của Soga no Iname, vì vậy ông có quan hệ huyết thống chặt chẽ với gia tộc Soga.
Người ta kể rằng ngay từ nhỏ, Thái tử Shōtoku đã niệm “Nam mô Phật, Nam mô Phật”, cho thấy mối liên hệ sâu sắc với Phật giáo.
Ông được gọi bằng nhiều tên khác nhau, trong đó tên Hoàng tử Umayado bắt nguồn từ câu chuyện Công chúa Anahobe no Hashihito sinh ông trước một chuồng ngựa.
Khi Thái tử Shōtoku 13 tuổi, cha ông lên ngôi, trở thành Thiên hoàng Yōmei. Theo đề nghị của Soga no Umako, Thiên hoàng chính thức công nhận Phật giáo tại triều đình và tuyên bố thúc đẩy tôn giáo này.
Điều đó làm nổi bật sự đối đầu giữa gia tộc Soga và gia tộc Mononobe, đứng đầu là Mononobe no Moriya, nhân vật chủ chốt của phe bài Phật.
Sau đó, Thiên hoàng Yōmei qua đời vì bệnh đậu mùa sau khoảng 2 năm trị vì.
Tranh chấp giữa gia tộc Soga và Mononobe ngày càng trở nên gay gắt khi vấn đề kế vị ngai vàng đan xen với cuộc tranh luận về việc tôn sùng Phật giáo.

Tranh chấp giữa gia tộc Soga và Mononobe phát triển thành nội chiến, dẫn đến loạn Teibi.
Trong cuộc chiến giữa phe Soga tấn công và phe Mononobe phòng thủ, gia tộc Mononobe với hệ thống phòng thủ kiên cố đã chiếm ưu thế ở giai đoạn đầu.
Chứng kiến tình hình đó, Thái tử Shōtoku khi ấy 14 tuổi đã tạc tượng Tứ Thiên Vương ngay tại chỗ để cầu chiến thắng. Sau khi xoay chuyển tình thế bất lợi, ông cùng Soga no Umako và những người khác tiến quân đến dinh thự của Mononobe no Moriya.
Giữa những đợt công thủ quyết liệt và giằng co, cục diện thay đổi sau khi tổng chỉ huy Mononobe no Moriya tử trận. Cuộc chiến kết thúc với chiến thắng thuộc về gia tộc Soga.
Tuy nhiên, trong loạn Teibi, Thái tử Shōtoku cũng phải chịu nỗi đau mất đi người thân bên ngoại.
Sau thất bại này, gia tộc Mononobe sụp đổ và bị loại khỏi chính quyền trung ương. Gia tộc Soga hoàn toàn nắm quyền lực trong triều đình, đồng thời củng cố ảnh hưởng với Soga no Umako và Thái tử Shōtoku giữ vai trò trung tâm.
Khi thế lực bài Phật suy yếu, Phật giáo bắt đầu được truyền bá rộng rãi trên quy mô lớn.
Sự cai trị của Thiên hoàng và gia tộc Soga kéo dài khoảng 60 năm, cho đến biến cố Isshi năm 645. Có thể nói loạn Teibi đã gây ảnh hưởng to lớn đến lịch sử Nhật Bản.

Năm 592, một sự kiện chưa từng có tiền lệ đã xảy ra khi Thiên hoàng Sushun bị ám sát.
Đột ngột phải đối mặt với vấn đề người kế vị, sau nhiều trăn trở, Soga no Umako quyết định chọn một phụ nữ làm Thiên hoàng tiếp theo.
Nhờ đó, Thiên hoàng Suiko, nữ Thiên hoàng đầu tiên của Nhật Bản, lên ngôi.
Theo thông lệ khi ấy, chính trị là công việc của nam giới. Vì vậy, Thái tử Shōtoku lúc 20 tuổi được chọn làm nhiếp chính, đảm nhiệm vai trò hỗ trợ Thiên hoàng, đồng thời cùng Soga no Umako và Thiên hoàng Suiko trở thành 3 nhân vật nòng cốt của triều đình.
Thái tử Shōtoku từng học với nhà sư Eji đến từ Goguryeo. Sau khi trở thành nhiếp chính, việc đầu tiên ông làm là thúc đẩy Tam bảo gồm Phật, Pháp và Tăng.
Điều này không chỉ dẫn đến việc cử sứ thần sang nhà Tùy như đã đề cập mà còn thúc đẩy quá trình chủ động tiếp nhận văn hóa lục địa và truyền bá Phật giáo.
Thái tử Shōtoku đã để lại cho hậu thế tác phẩm Sangyō Gisho, bộ chú giải 3 kinh gồm Pháp Hoa, Thắng Man và Duy Ma.
Khi Phật giáo tiếp tục phát triển, ông thúc đẩy nền chính trị yêu dân dựa trên tư tưởng Phật giáo và nỗ lực hoàn thiện nhiều thể chế, trong đó có Chế độ mười hai cấp quan hàm.
Sau khi để lại nhiều thành tựu lớn, Thái tử Shōtoku qua đời vào năm 622 vì bệnh đậu mùa giống như cha mình, khi mới 49 tuổi.
Sau khi ông qua đời, một người vợ của ông đã cho làm bức trướng thêu Tenjukoku Shūchō.

Chùa Hōryūji nằm tại thị trấn Ikaruga, huyện Ikoma, tỉnh Nara, là ngôi chùa danh tiếng có lịch sử hơn 1.300 năm.
Đây là tổng bản sơn của phái Shōtoku, một tông phái Phật giáo, đồng thời được biết đến là ngôi chùa do Thái tử Shōtoku sáng lập.
Chùa Hōryūji nổi tiếng với danh xưng “công trình kiến trúc bằng gỗ lâu đời nhất thế giới”. Nhiều công trình còn tồn tại tại đây đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia hoặc Tài sản Văn hóa Quan trọng.
Riêng Bảo vật Quốc gia đã có 38 hạng mục với 150 hiện vật; nếu tính cả Tài sản Văn hóa Quan trọng, con số lên đến khoảng 3.000 hiện vật.
Giá trị của chùa được thế giới công nhận. Năm 1993, “Quần thể kiến trúc Phật giáo khu vực Hōryūji” cùng thành Himeji trở thành những Di sản Văn hóa Thế giới đầu tiên của Nhật Bản.

Ngôi chùa được Thái tử Shōtoku, người được tôn là “thủy tổ Phật giáo Nhật Bản”, xây dựng vào năm 593.
Đến thời Heian, lòng kính trọng của người dân phát triển thành tín ngưỡng. Ngày nay, nơi đây vẫn thu hút đông đảo tín đồ với tư cách thánh địa của tín ngưỡng Thái tử Shōtoku.
Do là ngôi chùa do Thái tử Shōtoku sáng lập, một tông phái mới mang tên Washū đã được thành lập tại đây vào năm 1949, tức năm Shōwa 24.
Cách bố trí các công trình trong khuôn viên được gọi là “bố cục già lam kiểu Shitennōji”, nổi tiếng rộng rãi như một trong những phong cách kiến trúc lâu đời nhất Nhật Bản.
Cổng giữa, tháp 5 tầng, chính điện và giảng đường nằm trên một đường thẳng từ nam lên bắc, bên ngoài được hành lang bao quanh. Kiểu bố trí này cũng xuất hiện tại Trung Quốc và bán đảo Triều Tiên, cho thấy mối liên hệ giữa Nhật Bản cổ đại với lục địa.