“ชินโต” คืออะไร ศาสนาที่หยั่งรากในจิตวิญญาณและชีวิตประจำวันของชาวญี่ปุ่น

ใน “ชินโต” เชื่อกันว่าเทพสถิตอยู่ในสรรพสิ่ง
จึงเป็นศาสนาแบบพหุเทวนิยมที่นับถือทุกสิ่ง ไม่ว่าจะเป็นธรรมชาติ เช่น น้ำ ดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ สัตว์ เรื่องเล่าจากเทพปกรณัม หรือแม้แต่เครื่องใช้ในชีวิตประจำวัน โดยมักกล่าวถึงจำนวนอันมากมายของเทพด้วยคำว่า “ยาโอยะโระสุโนะคามิ” หรือเทพแปดล้านองค์
ชินโตยังมีความยืดหยุ่นในการรับเทพจากต่างชาติด้วย และเทพหลายองค์ที่ปัจจุบันได้รับการยอมรับว่าเป็นเทพของญี่ปุ่น เมื่อตามรอยไปก็พบว่ามีต้นกำเนิดจากต่างแดนอยู่ไม่น้อย
เรื่องนี้ยังสะท้อนลักษณะเฉพาะของชาวญี่ปุ่นที่มักคิดว่าตนไม่มีศาสนา แต่ก็ไม่ได้รู้สึกแปลกกับการเคารพเทพหลายองค์
เมื่อเทียบกับศาสนาเอกเทวนิยมที่พบเห็นได้ทั่วโลก เช่น ศาสนาอิสลามที่นับถืออัลลอฮ์เป็นพระเจ้าองค์เดียว ถือว่าเป็นแนวคิดของคนส่วนน้อย
นอกจากนี้ เพราะเป็นพหุเทวนิยม จึงไม่มีความยุติธรรมสัมบูรณ์เพียงหนึ่งเดียว และโดยทั่วไปมักมองว่าเทพใน “ชินโต” ก็มีอารมณ์ความรู้สึกเช่นเดียวกับมนุษย์
โดยเฉพาะดวงวิญญาณอาฆาตของบุคคลสำคัญที่เสียชีวิตอย่างน่าเศร้า เชื่อกันว่าสามารถก่อภัยพิบัติและคำสาปต่าง ๆ ได้ จึงจำเป็นต้องอัญเชิญและสักการะอย่างสมเกียรติในศาลเจ้า
ตัวอย่างที่มีชื่อเสียง ได้แก่ จักรพรรดิโอจินซึ่งประดิษฐานที่ศาลเจ้าฮาจิมัง และเจ้าชายซาวาระซึ่งประดิษฐานที่ศาลเจ้าซูโด

เพราะ “ชินโต” เป็นความเชื่อที่นับถือธรรมชาติตามสภาพเดิม จึงไม่มีแนวคิดในการทำให้สิ่งศักดิ์สิทธิ์มีรูปร่างแบบมนุษย์ และมักถูกอธิบายว่าไม่มีการบูชารูปเคารพ
การบูชารูปเคารพหมายถึงการเคารพบูชารูปที่สร้างขึ้นมาในฐานะสิ่งศักดิ์สิทธิ์หรือเทพเจ้า
ตัวอย่างเช่น ในพุทธศาสนา ผู้คนจะพนมมือไหว้พระพุทธรูปที่สร้างเป็นรูปพระศากยมุนีหรือพระพุทธเจ้าองค์ต่าง ๆ
ในทางกลับกัน “ชินโต” จะบูชา “โยริชิโระ” ซึ่งเป็นสิ่งที่เชื่อว่าเทพหรือวิญญาณศักดิ์สิทธิ์มาสถิตอยู่
โดยทั่วไป “โยริชิโระ” มักเป็นต้นไม้หรือหินขนาดใหญ่ที่เชื่อว่าเทพสถิตอยู่ จึงมีประวัติการเคารพบูชาหินและต้นไม้มายาวนาน
แม้ปัจจุบันก็ยังมีศาลเจ้าบางแห่งที่ใช้เชือกศักดิ์สิทธิ์พันรอบต้นไม้ใหญ่เพื่อแสดงว่าเป็น “โยริชิโระ”
หมายเหตุ: การตีความเรื่องการบูชารูปเคารพมีขอบเขตกว้างและมีหลายแนวคิด โปรดมองว่าเป็นเพียงหนึ่งในคำอธิบายเท่านั้น

“ชินโต” มีพื้นฐานมาจากพิธีกรรมที่สืบทอดมาตั้งแต่สมัยโบราณ และความเชื่อในธรรมชาติที่ให้ความสำคัญกับความเคารพยำเกรงต่อบรรพบุรุษ จึงไม่มีผู้ก่อตั้งหรือศาสดา
ชินโตให้ความสำคัญกับเสรีภาพและความยืดหยุ่นของความเชื่อ ไม่ว่าจะตามภูมิภาค ตระกูล หรือแต่ละบุคคล ดังนั้นแม้นับถือ “ชินโต” เหมือนกัน รายละเอียดก็อาจแตกต่างกันได้
อีกทั้งยังให้ความสำคัญกับการส่งต่อคุณค่าและมุมมองแบบชินโตมากกว่าการสอนเป็นหลักคำสอน จึงไม่มีคัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์หรือหลักธรรมที่เป็นระบบ ซึ่งถือเป็นความแตกต่างสำคัญจากศาสนาอื่น
อาจกล่าวได้ว่าชาวญี่ปุ่นศรัทธาใน “ชินโต” อยู่ในระดับลึกของจิตสำนึก แม้จะไม่มีศาสดาหรือคัมภีร์ก็ตาม
ลักษณะเช่นนี้ของ “ชินโต” มักทำให้ผู้คนในศาสนาอื่น เช่น ศาสนาคริสต์ เข้าใจได้ยากอยู่ไม่น้อย

ดังที่เห็นในตารางด้านล่าง ศาลเจ้ามีชื่อเรียกหลายแบบตามความต่างของฐานะและเกียรติยศ
เพียงดูชื่อของศาลเจ้า ก็พอช่วยให้เข้าใจได้ว่ามีที่มาหรือจุดเด่นแบบใด ซึ่งเป็นเรื่องน่าสนใจไม่น้อย
หากจำลักษณะของชื่อเรียกแต่ละประเภทไว้ได้ การตระเวนเที่ยวศาลเจ้าก็น่าจะสนุกยิ่งขึ้น

ในสถาปัตยกรรมของศาลเจ้า สิ่งที่เปรียบเสมือนสัญลักษณ์ก็คือ “โทริอิ”
“โทริอิ” ที่ตั้งเด่นอยู่บริเวณทางเข้า แสดงถึงเส้นแบ่งเขตระหว่างด้านในของศาลเจ้า ซึ่งเป็นแดนศักดิ์สิทธิ์ กับโลกภายนอกของสามัญชน
ทั้งช่วยคงความสูงส่งของพื้นที่ภายใน และบ่งบอกว่าเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ที่มีเทพสถิตอยู่
โครงสร้างและรูปแบบแตกต่างกันไปตามแต่ละศาลเจ้า และว่ากันว่ามีมากกว่า 60 ประเภท
อีกสิ่งหนึ่งที่เป็นสถาปัตยกรรมเฉพาะของศาลเจ้าคือ “โชซึยะ” หรือจุดชำระกายใจก่อนสักการะ
มักสร้างอยู่ระหว่าง “โทริอิ” กับ “ฮนเด็น” โดยผู้สักการะจะล้างมือและบ้วนปากเพื่อชำระสิ่งไม่บริสุทธิ์ ซึ่งสอดคล้องกับแนวคิดเรื่อง “ความบริสุทธิ์” ที่เทพของญี่ปุ่นให้ความสำคัญ
นอกจากนี้ ยังมีรูปปั้นที่เกี่ยวข้องกับศาลเจ้า เช่น “โคะมะอินุ” ผู้ทำหน้าที่คุ้มครองและปัดเป่าสิ่งชั่วร้าย และ “ชิมเมะ” ซึ่งหมายถึงม้าที่ถวายเพื่ออธิษฐานขอพรให้สมหวัง

เวลาสักการะศาลเจ้า มีมารยาทและขั้นตอนกำหนดไว้หลายอย่าง ตั้งแต่วิธีลอด “โทริอิ” ไปจนถึงจังหวะในการใส่เงินทำบุญ
ที่นี่จะขอแนะนำรูปแบบพื้นฐานที่ถือเป็นธรรมเนียมตัวแทน นั่นคือ “โค้ง 2 ครั้ง ตบมือ 2 ครั้ง โค้ง 1 ครั้ง”
วิธีนี้เป็นมารยาทพื้นฐานในการสักการะที่ศาลเจ้า โดยมีขั้นตอนดังนี้

อย่างไรก็ตาม จำนวนครั้งหรือรายละเอียดอาจแตกต่างกันไปตามภูมิภาคและแต่ละศาลเจ้า ดังนั้นควรปฏิบัติตามคำแนะนำของสถานที่นั้น ๆ จะดีที่สุด

สำหรับคนที่สนใจบทบาทของผู้ทำงานในศาลเจ้า “คันนุชิ (Kannushi)” เป็นคำเรียกรวมของผู้ที่รับใช้ศาลเจ้าและชินโต เช่น การประกอบพิธีและดูแลพื้นที่รอบศาลเจ้า โดยชื่อทางการคือ “ชินโชกุ”
เมื่อได้รับการรับรองผ่านสมาคมศาลเจ้าหรือมหาวิทยาลัย ก็จะได้รับลำดับขั้นและมีคุณสมบัติเป็น “ชินโชกุ”
ตำแหน่งของ “ชินโชกุ” มีดังต่อไปนี้ แต่ในความเป็นจริง ศาลเจ้าหลายแห่งต้องให้คนหนึ่งรับหลายหน้าที่เพราะขาดแคลนบุคลากร

ศาลเจ้าแห่งนี้เป็นที่คุ้นเคยในชื่อ “โออิเสะซัง” และมักเรียกกันทั่วไปว่า “อิเสะจิงกู” แต่ชื่อทางการจริง ๆ คือ “จิงกู”
ได้รับการเคารพในฐานะเทพผู้พิทักษ์ชาติ และจนถึงปัจจุบันก็ยังเป็นศูนย์กลางสำคัญของศาลเจ้าทั่วประเทศ
ภายในจิงกูมีศาลเจ้ารวมทั้งหมด 125 แห่ง ประกอบด้วยไนกูหรือโคไดจิงกูที่ประดิษฐานอามาเทราสึ โอมิคามิ ผู้เป็นเทพบรรพบุรุษของราชวงศ์ และเกกูหรือโทโยอุเกะไดจิงกูที่ประดิษฐานเทพผู้คุ้มครองเรื่องเครื่องนุ่งห่ม อาหาร ที่อยู่อาศัย และอุตสาหกรรม รวมถึงศาลเจ้าย่อยประเภทต่าง ๆ
อาคารศาลเจ้าสร้างด้วยไม้ฮิโนกิในรูปแบบสถาปัตยกรรมโบราณของญี่ปุ่นที่เรียกว่า “ชินเมซึคุริ” และที่ศาลเจ้าหลัก 2 แห่งกับศาลเจ้าย่อยสำคัญอีก 14 แห่ง จะมีพิธีชิคิเน็นเซ็งกูทุก 20 ปี เพื่อสร้างอาคารใหม่และอัญเชิญวัตถุศักดิ์สิทธิ์ย้ายไปประดิษฐานยังอาคารนั้น

อิซุโมะไทฉะถูกบันทึกไว้ใน “โคจิกิ” หนังสือประวัติศาสตร์ที่เก่าแก่ที่สุดของญี่ปุ่นซึ่งจัดทำในปี ค.ศ. 712 และถือเป็นหนึ่งในศาลเจ้าโบราณที่สำคัญที่สุดของญี่ปุ่น เคียงคู่กับอิเสะจิงกู โดยมีโอคุนินุชิ โนะ โอคามิ เทพแห่งการผูกดวงเป็นเทพประธาน
สิ่งที่มีชื่อเสียงมากคือเชือกชิเมะนาวะขนาดใหญ่ด้านหน้าศาลคางุระ มีความยาว 13 เมตร หนัก 5.2 ตัน และนับว่าเป็นหนึ่งในเชือกศักดิ์สิทธิ์ที่ใหญ่ที่สุดในญี่ปุ่น
ฮนเด็นที่สร้างขึ้นใหม่ในปี ค.ศ. 1744 สร้างด้วยรูปแบบสถาปัตยกรรมศาลเจ้าที่เก่าแก่ที่สุดของญี่ปุ่น และได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นสมบัติแห่งชาติ

เมจิจิงกูเป็นศาลเจ้าที่สร้างขึ้นในปีไทโชที่ 9 (ค.ศ. 1920) เพื่อประดิษฐานจักรพรรดิเมจิและสมเด็จพระจักรพรรดินีโชเค็น
พื้นที่ประกอบด้วยเขตไนเอ็นอันสงบและศักดิ์สิทธิ์ซึ่งมีฮนเด็นและสวน พร้อมด้วยเขตกาเอ็นที่มีอาคารสำคัญอย่างหอภาพระลึกเซโตกุและสิ่งอำนวยความสะดวกด้านกีฬาชั้นเยี่ยมจำนวนมาก รวมถึงเมจิคิเนนคังซึ่งเป็นสถานที่จัดพิธีแต่งงานแบบครบวงจร
ผืนป่าที่ปลูกขึ้นจากต้นไม้ประมาณ 100,000 ต้นที่ได้รับการถวายมาจากทั่วญี่ปุ่น ได้เติบโตเป็นผืนป่าอุดมสมบูรณ์จนแทบไม่น่าเชื่อว่าอยู่กลางเมือง และยังมีบรรยากาศลึกลับน่าประทับใจ อีกทั้งยังขึ้นชื่อว่าเป็นพาวเวอร์สปอตอีกด้วย