Bước vào thế giới văn hóa và nghệ thuật truyền thống Nhật Bản! Cách thưởng thức bonsai

Bonsai được cho là bắt nguồn từ “bồn cảnh” và “bồn sơn”, xuất hiện dưới thời nhà Đường (618–907, thuộc Trung Quốc ngày nay) cách đây khoảng 1.200–1.300 năm.
Một trong những căn cứ là bức bích họa trong lăng mộ Thái tử Chương Hoài Lý Hiền có khắc họa người hầu dâng một bồn cảnh.
Nhà Đường phát triển mạnh về kinh tế và cũng đạt đến thời kỳ hưng thịnh về nghệ thuật. Người dân khi ấy dường như đã thưởng thức những bồn cảnh, bồn sơn tái hiện phong cảnh thiên nhiên trong chiếc chậu nhỏ.
Loại hình này du nhập vào Nhật Bản trong thời Heian (794–1185), ban đầu phổ biến trong hoàng cung và giới quý tộc, sau đó dần phát triển với vai trò nghệ thuật và nghi lễ.

Bước sang thời Kamakura (1185–1333), dưới ảnh hưởng của Thiền tông và sự trỗi dậy của tầng lớp võ sĩ, bonsai cũng lan rộng trong giới samurai.
“Bồn cảnh” còn xuất hiện trong các cuộn tranh đương thời như Saigyo Monogatari Emaki và Kasuga Gongen Genki-e.
Từ thời Muromachi (1336–1573) đến đầu thời Edo (1603–1868), bonsai chỉ xuất hiện trong vườn của các shogun và lãnh chúa. Tuy nhiên, từ nửa sau thời Edo, thú chơi này đã lan rộng trong dân chúng và trở nên gần gũi hơn.
Khi kỹ thuật và giá trị thẩm mỹ phát triển, nhiều người yêu bonsai xuất hiện, các cuộc triển lãm và chợ bonsai cũng được tổ chức, từ đó hình thành nền văn hóa dẫn đến bonsai ngày nay.

Từ thời Meiji (1868–1912), khi quá trình hiện đại hóa diễn ra nhanh chóng, bonsai tiếp tục phát triển và ngày càng được quốc tế đánh giá cao như một nét văn hóa truyền thống Nhật Bản, từ đó bắt đầu xuất hiện tại các hội chợ và triển lãm ở nước ngoài.
Đặc biệt, Expo Osaka năm 1970 đã trở thành dấu mốc giúp bonsai thu hút sự chú ý và được biết đến rộng rãi trên toàn thế giới.
Ngày nay, “Bonsai” đã trở thành một từ ngữ chung và được yêu thích không chỉ ở Nhật Bản mà còn tại Mỹ, châu Âu cùng nhiều quốc gia khác.
Sức hấp dẫn của việc thể hiện vẻ đẹp thiên nhiên trong chiếc chậu nhỏ không bị giới hạn bởi quốc tịch; nhiều người nước ngoài cũng muốn khám phá văn hóa Nhật Bản qua bonsai.

Vượt ra ngoài khuôn khổ trồng và trang trí cây cảnh, bonsai đã tạo ảnh hưởng sâu rộng đến văn hóa Nhật Bản.
Tinh thần của bonsai được phản ánh trong nhiều lĩnh vực, từ quan niệm thẩm mỹ đến các giá trị của người Nhật.
Những ví dụ tiêu biểu là quan niệm sống hài hòa với thiên nhiên, trân trọng bốn mùa và tinh thần wabi-sabi, tìm thấy vẻ đẹp trong sự đổi thay theo thời gian và tĩnh lặng.
Tính nghệ thuật của bonsai không chỉ ảnh hưởng đến thiết kế sân vườn và kiến trúc mà còn góp phần phát triển các loại hình văn hóa truyền thống khác như trà đạo và nghệ thuật cắm hoa.
Trong tương lai, bonsai có lẽ vẫn sẽ gìn giữ lịch sử và chiều sâu tinh thần, đồng thời tiếp tục mang đến sự thư thái cho cuộc sống thường ngày.

Bonsai được chia thành 4 nhóm cây lớn: cây lá kim thường xanh, cây ngắm lá, cây ngắm hoa và cây ngắm quả.
Mỗi nhóm mang một vẻ đẹp riêng. Hiểu được sự khác biệt sẽ giúp bạn thưởng lãm và chăm sóc bonsai thú vị hơn.
Hãy tìm giống cây phù hợp với sở thích qua phần giới thiệu đặc điểm của từng loại dưới đây.

Không chỉ giống cây, mỗi dáng cây cũng có những đặc điểm và sức hấp dẫn khác nhau.
Hiểu được sự khác biệt này sẽ giúp bạn dễ tìm thấy cây bonsai phù hợp với sở thích.
Bạn cũng nhận ra sự khác nhau về hình dáng và thần thái ngay cả giữa các cây cùng giống, nhờ đó việc thưởng lãm và chăm sóc càng thú vị hơn.
Dưới đây là 6 dáng cây cơ bản.

Bonsai cũng được phân loại theo kích thước, chủ yếu gồm 3 nhóm: bonsai cỡ lớn, cỡ trung và cỡ nhỏ.
Kích thước của từng nhóm được trình bày trong bảng dưới đây. Những cây nhỏ hơn bonsai cỡ nhỏ được gọi là “bonsai mini”, còn nhỏ hơn nữa được gọi là “bonsai siêu nhỏ” hoặc “bonsai hạt đậu”.
Tuy nhiên, không có định nghĩa rõ ràng và cách phân loại còn tùy vào dáng cây hoặc độ đồ sộ.
Thông thường, cây càng lớn càng đắt và khó chăm sóc, trong khi cây nhỏ có giá phải chăng và dễ xử lý hơn.
Vì vậy, người mới nên bắt đầu từ bonsai mini hoặc loại nhỏ hơn.

Bộ rễ nổi là phần nền của cây lộ ra phía trên bề mặt đất.
Đây là yếu tố rất quan trọng, ảnh hưởng đến vẻ đẹp, thần thái và sự phát triển của bonsai, vì vậy nên quan sát đầu tiên khi thưởng lãm.
Bộ rễ nổi đẹp sẽ nâng đỡ sự ổn định và sức khỏe của toàn cây, tạo nên dáng vẻ cân đối.
Lý tưởng nhất là rễ phân bố đều khắp chậu, đặc biệt là trạng thái “rễ tám hướng”, khi rễ tỏa ra mọi phía.
Ngoài ra, hãy chú ý đến độ to của rễ, trong đó phần gần thân nên lớn; tình trạng sức khỏe, chẳng hạn có bị thâm đen hay không; cùng cách phân bố và mức độ lộ rễ có tự nhiên, vừa phải hay không.

Phần thân từ gốc là đoạn thân dễ quan sát nhất, kéo dài từ gốc đến cành đầu tiên.
Đây là yếu tố quan trọng làm nổi bật vẻ đẹp của bonsai, đồng thời thể hiện cá tính và lịch sử sinh trưởng của cây.
Lý tưởng nhất là thân vươn lên vững vàng theo đường thẳng mạnh mẽ hoặc đường cong tự nhiên.
Nếu gốc thân to, chắc chắn và tạo cảm giác ổn định, toàn cây sẽ dễ đạt được sự cân bằng và vẻ ngoài đẹp mắt.
Kết cấu cùng hoa văn trên bề mặt, chẳng hạn có vết nứt hay phù hợp với sở thích không, cũng như chiều cao có hợp lý không đều là những điểm cần kiểm tra.

Thế cành chỉ tổng thể cách các cành mọc ra từ thân, vị trí của từng cành, khoảng trống và độ vươn của chúng.
Đây là một phần chăm sóc quan trọng để định hình bonsai, giúp kiểm soát sự phát triển và tạo nên dáng cây đẹp.
Lý tưởng và có giá trị nhất là các cành lớn được bố trí cân đối, không có “cành lỗi”, tức những cành không cần thiết.
Vào mùa đông, sau khi lá rụng, những đầu cành phân nhánh tinh xảo trở thành điểm đáng ngắm.

Cùng với thân, lá là yếu tố ảnh hưởng lớn đến ấn tượng tổng thể của bonsai.
Hình dáng, màu sắc, kích thước, cách mọc và mật độ đều quan trọng; lý tưởng nhất là lá tôn lên dáng cây và tạo sự hài hòa.
Màu lá cũng phản ánh tình trạng sức khỏe: màu xanh tươi cho thấy cây khỏe, còn lá vàng hoặc héo có thể là dấu hiệu bệnh hay thiếu nước.
Đặc tính vốn có của lá rất khó cải thiện, vì vậy cần đặc biệt cẩn thận khi chọn cây.
Ngay cả với cùng một giống, lá cũng có sự thay đổi theo mùa và nét riêng, mang đến thêm niềm vui khi chăm sóc.

Jin và shari lần lượt chỉ phần cành và thân đã chết, bạc trắng như xương.
Đây là yếu tố quan trọng thể hiện sự phong hóa tự nhiên và dấu ấn thời gian. Việc giữ nguyên hình dáng ấy đem lại phong vị của một cây cổ thụ.
Khi hài hòa với các phần khác, chúng tạo chiều sâu lịch sử và vẻ nặng trầm cho bonsai, đồng thời làm nổi bật cá tính của cây.
Nếu được xử lý thích hợp, các phần này sẽ không mang cảm giác nhân tạo mà gợi lên khung cảnh tự nhiên hơn.
Jin và shari thường xuất hiện ở các cây lá kim thường xanh, tạo nên độ tương phản đẹp mắt với lá xanh.

Bonsai có “mặt trước”, là góc đẹp nhất, và “mặt sau” nằm ở phía đối diện.
Mặt trước được tạo sao cho lá, cành, bộ rễ nổi và phần thân từ gốc phân bố cân đối, làm nổi bật sức mạnh của cây.
Mặt sau được chăm chút bằng những chi tiết tinh tế để tạo chiều sâu và khoảng không. Khi cả hai phía đều thực hiện tốt vai trò, cây sẽ có dáng vẻ hài hòa.
Ngày nay, ranh giới giữa mặt trước và mặt sau dần trở nên mơ hồ, nhiều cây bonsai không có khác biệt rõ ràng.
Tuy nhiên, bonsai xuất sắc vẫn đem lại vẻ đẹp tự nhiên từ mọi góc nhìn, vì vậy hãy thay đổi góc quan sát khi thưởng lãm.

Đây là bảo tàng bonsai công lập đầu tiên trên thế giới, trưng bày nhiều kiệt tác và tác phẩm bonsai xuất sắc.
Bảo tàng thu thập và giới thiệu có hệ thống các chậu chuyên dùng cho bonsai, đá cảnh thường được gọi là suiseki, các tác phẩm hội họa như tranh ukiyo-e có hình bonsai, cùng nhiều tư liệu lịch sử và dân gian liên quan đến bonsai.
Làng Bonsai Omiya nằm cạnh bảo tàng, tại phường Kita, thành phố Saitama, được biết đến là thánh địa của những kiệt tác bonsai, thu hút đông đảo người yêu thích từ Nhật Bản và khắp thế giới.

Đây là một trong những làng bonsai hàng đầu Nhật Bản, kỷ niệm 100 năm thành lập vào năm 2025.
Ngay cả địa chỉ, Bonsai-cho, phường Kita, thành phố Saitama, tỉnh Saitama, cũng mang tên bonsai. Đây là thánh địa thu hút đông đảo người yêu bonsai từ Nhật Bản và khắp thế giới.
Hiện làng có 6 vườn bonsai, mỗi nơi trưng bày những cây độc đáo, được tạo tác bằng kỹ thuật và cảm quan thẩm mỹ riêng của chủ vườn.
Chẳng hạn, vườn Kyuka-en nổi bật với bonsai làm nổi bật dáng vẻ tự nhiên vốn có, còn Seiko-en giới thiệu những tác phẩm kế thừa kỹ thuật truyền thống.
Một số vườn vừa bán cây vừa tổ chức lớp học bonsai, vì vậy hãy ghé từng nơi để trực tiếp cảm nhận sức hấp dẫn riêng.
Bảo tàng Nghệ thuật Bonsai Omiya, thành phố Saitama, nằm cạnh làng tại Toro-cho, phường Kita, được biết đến là bảo tàng bonsai công lập đầu tiên trên thế giới và hệ thống hóa các tư liệu liên quan đến bonsai.

Đây là bảo tàng bonsai do nghệ nhân Kunio Kobayashi thành lập. Ông hoạt động phổ biến và truyền lại văn hóa bonsai trong nước lẫn quốc tế.
Bảo tàng nằm trong một khu dân cư yên tĩnh, cách ga Koiwa gần nhất 18 phút đi xe buýt, mang đến cơ hội khám phá sức hấp dẫn của bonsai trong không gian tựa một nơi ẩn mình.
Bộ sưu tập bonsai được bố trí trong vườn Nhật Bản và những ngôi nhà mang kiến trúc sukiya, với hơn 1.000 chậu. Trong số đó có cả những tác phẩm quý hiếm hơn 1.000 năm tuổi, vô cùng ấn tượng.