Trải nghiệm tinh thần samurai! Cẩm nang đầy đủ về Kendo

Kendo cũng mang yếu tố thể thao, nhưng được xếp vào một trong các môn võ đạo của Nhật Bản. Lý do là Kendo không chỉ hướng đến thắng thua như các môn thể thao thông thường. Chiến thắng trong trận đấu tất nhiên rất quan trọng, nhưng Kendo còn đề cao quá trình đối diện với chính mình trong suốt thời gian tập luyện, rèn luyện cả thể chất, tinh thần, phép tắc và sự tôn trọng đối phương để hoàn thiện bản thân.

Kendo có lịch sử lâu đời, bắt nguồn từ thời Heian (794-1185), khi kiếm Nhật xuất hiện.
Sau đó, kiếm Nhật trở thành vũ khí chủ yếu trong chiến đấu. Đến thời Kamakura (1185-1333), chính quyền võ sĩ đầu tiên của Nhật Bản được thành lập và kỹ thuật chế tác kiếm Nhật phát triển vượt bậc. Song song với đó, kỹ thuật kiếm thuật tận dụng độ cong và sống kiếm đặc trưng của Nhật Bản cũng ngày càng được hoàn thiện. Từ sau Loạn Onin, thời Muromachi (1336-1573) trở thành giai đoạn chiến loạn và các samurai giữ vai trò nổi bật. Kỹ thuật rèn kiếm cũng trở nên tiên tiến và chuyên môn hóa hơn. Kiếm Nhật dần được coi là biểu tượng tinh thần của samurai, từ đó xuất hiện câu nói “Thanh kiếm là linh hồn của võ sĩ”.

Từ thời Edo (1603-1868), hòa bình trở lại. Kiếm thuật vốn được rèn luyện để chiến đấu sống còn dần được nâng lên thành katsuninken, tức “thanh kiếm đem lại sự sống”, với mục tiêu hoàn thiện nhân cách của một samurai. Môn này không chỉ chú trọng kỹ thuật mà còn mang tính chất rèn luyện tinh thần và cách sống của samurai, võ sĩ.

Sau khi Mạc phủ Edo kết thúc và Nhật Bản bước vào thời Meiji (1868-1912), tầng lớp võ sĩ bị chính quyền mới bãi bỏ. Việc mang kiếm như trước đây cũng bị cấm, khiến kiếm thuật dần suy thoái.

Tuy nhiên, vào năm 1877, nhờ các hoạt động của Sở Cảnh sát Tokyo, kiếm thuật bắt đầu có dấu hiệu phục hưng. Năm 1912, Dai Nippon Teikoku Kendo Kata, hệ thống bài quyền đầu tiên sử dụng thuật ngữ “Kendo”, được thiết lập. Mục tiêu là truyền lại cho các thế hệ sau kỹ thuật và tinh thần của kiếm Nhật, đồng thời thống nhất các trường phái kiếm thuật vốn khác biệt trên toàn quốc. Kendo cũng được khẳng định là một môn “võ đạo” dựa trên tinh thần võ sĩ Nhật Bản.

Sau khi Nhật Bản bại trận trong Chiến tranh thế giới thứ hai vào năm 1945, Kendo bị hạn chế. Tuy nhiên, sau khi Nhật Bản khôi phục chủ quyền vào năm 1952, môn võ này lại được phổ biến rộng rãi. Ngày nay, người thuộc nhiều độ tuổi trên khắp cả nước vẫn miệt mài tập luyện.

Như vậy, nếu truy về nguồn gốc, Kendo bắt đầu từ khoảng thế kỷ 12 với những samurai chiến đấu bằng kiếm Nhật. Trong thời Chiến Quốc, họ dùng kiếm để giao chiến với kẻ thù. Nhưng khi bước vào thời Edo và xã hội trở nên hòa bình, ý nghĩa tồn tại của samurai bắt đầu được đặt ra. Sau khi thời Edo kết thúc, samurai còn bị cấm mang kiếm. Từ đó ra đời tư tưởng katsuninken, tức “thanh kiếm đem lại sự sống”. Thay vì sử dụng kiếm để giết chóc, người ta coi đó là phương tiện và tâm thế nhằm bảo vệ, cứu giúp con người. Chính từ đây, các môn võ đạo như Kendo, Iaido, Naginata và Kyudo đã hình thành. Kỹ thuật được trau dồi không phải để giết chóc mà nhằm gìn giữ lối sống cao quý của samurai và rèn luyện tinh thần.

Trong Kendo, một đòn đánh hợp lệ vào đối thủ được gọi là ippon. Các kỹ thuật cơ bản để giành ippon gồm men, đánh vào đầu; kote, đánh vào cổ tay; do, đánh vào thân; và tsuki, đâm vào cổ họng. Không phải cứ chạm shinai vào cơ thể đối phương là được tính ippon, mà phải đánh trúng một trong 4 vị trí này.
Trước khi tấn công, người tập phát ra tiếng hô lớn “Yaa!” để thể hiện khí thế. Khi ra đòn, họ cũng phải hô to tên vị trí tấn công.
Ngay cả khi đánh trúng vị trí mục tiêu, đòn đó đôi khi vẫn không được tính ippon. Để được công nhận, ngoài việc đánh chính xác vào vị trí quy định, đòn đánh còn phải đáp ứng nhiều điều kiện như hướng lưỡi shinai đúng, tư thế phù hợp, tiếng hô đầy khí thế và zanshin, tức vẫn giữ sự cảnh giác, tiếp tục đối diện với đối thủ sau khi ra đòn. Chỉ khi hội đủ các yếu tố này, đòn đánh mới được công nhận là ippon. Chuỗi động tác quan sát sơ hở của đối thủ, tung kỹ thuật chính xác và không lơ là ngay cả sau khi đánh trúng thể hiện rõ tinh thần mà Kendo coi trọng.

Về cơ bản, trận đấu diễn ra giữa 2 võ sĩ đối mặt trực tiếp, lần lượt thi triển kỹ thuật để phân định thắng thua. Mỗi trận đấu theo thể thức 3 điểm, ai giành được 2 ippon trước sẽ thắng. Trọng tài quyết định kỹ thuật vừa thực hiện có phải là đòn hợp lệ hay không. Khi ghi điểm bằng đòn men, trọng tài hô “Men-ari!”; bằng đòn kote thì hô “Kote-ari!”; bằng đòn do thì hô “Do-ari!”. Trong trận đấu, quyết định của trọng tài là tuyệt đối. Việc phản đối là hoàn toàn không được phép vì trái với tinh thần samurai. Nếu thể hiện thái độ như vậy, võ sĩ có thể bị phạt hoặc truất quyền thi đấu. Ngay cả trong một trận đấu dễ khiến cảm xúc dâng cao, người tập vẫn phải giữ bình tĩnh và không quên tôn trọng đối thủ cùng trọng tài.

Bắt đầu bằng lễ và kết thúc cũng bằng lễ. Cúi chào là nghi thức không thể thiếu cả khi tập luyện lẫn thi đấu. Người tập cúi chào để bày tỏ sự kính trọng với giáo viên, bạn tập, đối thủ, trọng tài, cũng như môi trường và dụng cụ cho phép mình tập luyện, thi đấu. Chính nhờ có đối thủ và môi trường phù hợp, người tập Kendo mới có thể trau dồi kỹ thuật và rèn luyện bản thân. Vì mục tiêu của Kendo không chỉ là đánh bại đối phương nên nghi lễ có vai trò đặc biệt quan trọng. Cúi chào còn mang ý nghĩa ổn định tinh thần và tự giữ mình trong khuôn phép.

Sau khi thay keikogi và hakama được cho mượn, trước khi buổi tập bắt đầu, bạn sẽ được chụp ảnh kỷ niệm trong hình tượng samurai có mối liên hệ sâu sắc với Kendo. Hãy tạo dáng cùng ô Nhật, đội nón kasa hoặc cầm kiếm.

Tiếp theo là bài giãn cơ khởi động, một bước chuẩn bị quan trọng trước khi tập Kendo. Khi tập, bạn sẽ cầm shinai và vung cao qua đầu, đồng thời dùng cơ chân để bước mạnh về phía trước. Vì vậy, hãy giãn cơ thật kỹ để tránh những chấn thương ngoài ý muốn.

Sau khi giãn cơ, bạn sẽ được giới thiệu về lịch sử Kendo và samurai. Chúng tôi đã được nghe rằng Kendo bắt nguồn từ mối liên hệ giữa kiếm Nhật và samurai vào khoảng thế kỷ 12. Khi hòa bình trở lại, Kendo ra đời không phải như một kỹ thuật dùng để chém người mà là phương pháp rèn luyện tinh thần nhằm hoàn thiện bản thân. Trải nghiệm sau khi tìm hiểu lịch sử sẽ giúp bạn học hỏi sâu sắc hơn. Nếu có điều gì thắc mắc, đừng ngần ngại đặt câu hỏi!

Bạn sẽ được hướng dẫn nghi lễ, bắt đầu từ cách ngồi và đứng của samurai. Vì samurai đeo kiếm ở bên trái nên khi ngồi, đầu gối trái chạm sàn trước. Nếu đặt đầu gối phải xuống trước, chân trái sẽ cản trở khi rút kiếm khiến họ không thể phản ứng nhanh. Chúng tôi cũng được biết góc cúi chào của samurai là 15 độ.
Ngoài cúi chào, người tập còn thực hiện thiền tĩnh tâm. Khi thiền, hãy ngồi seiza, đặt tay ở khoảng dưới rốn, tay phải ở dưới và tay trái chồng lên trên, tạo thành hình tròn. Trong Phật giáo và võ đạo, tay phải được xem là “cảm xúc”, còn tay trái là “lý trí”. Vì “lý trí” dùng để kiểm soát “cảm xúc” nên tay phải đặt dưới và tay trái đặt trên. Khi tư thế đã ngay ngắn, hãy nhắm mắt và bắt đầu thiền. Đây là lúc bày tỏ lòng biết ơn vì nhờ có đối phương mà mình mới có thể tập Kendo, đồng thời tập trung tinh thần và điều chỉnh tâm thế.

Tiếp theo là phần giới thiệu các dụng cụ sử dụng trong Kendo. Chúng tôi được hướng dẫn rằng shinai được làm từ 4 nan tre, phần nào của shinai dùng để đánh và 4 vị trí có giáp bảo hộ được nhắm đến khi tấn công: đầu và cổ họng ở phần men, tay phải ở phần kote và bụng ở phần do.

Cuối cùng cũng đến phần được mong đợi nhất: buổi tập chính thức. Trước tiên, người tham gia tập vung shinai và được hướng dẫn cách cầm cũng như cách thủ thế.

Có 3 kiểu thủ thế là jodan, chudan và nito-ryu. Trong đó phổ biến nhất là chudan, kiểu thủ với tay phải và chân phải ở phía trước.
Chúng tôi được hướng dẫn ban đầu cầm shinai bằng tay trái, dùng tay phải xoay kiếm ra phía trước, giữ cho tsuru hướng lên trên và đặt mũi kiếm trên đường kéo dài từ trán. Khi đã quen thì khá đơn giản, nhưng lúc đầu việc điều khiển bàn tay để tsuru luôn hướng lên trên khó hơn tưởng tượng. Muốn có tư thế đẹp, cách duy nhất là tiếp tục luyện tập.
Sau khi tập thủ thế là phần vung kiếm. Khi thực hiện, cần đưa cả hai tay lên phía sau đầu sao cho shinai thẳng, sau đó duỗi hai tay và vung mạnh shinai xuống. Về động tác chân, khi đưa kiếm lên, trượt chân phải tiến 1 bước; khi vung xuống, trượt chân trái lên sát chân phải.

Bộ pháp cũng là một yếu tố vô cùng quan trọng. Cơ bản là di chuyển bằng bước trượt, giữ bàn chân không nhấc quá cao khỏi mặt đất. Có bài tập lặp lại động tác này, nhưng nếu không chú ý kỹ, bạn rất dễ di chuyển giống như đang nhảy chân sáo. Với tôi, đây là phần khó nhất trong buổi tập. Trong Kendo, việc nhanh chóng lao 1 bước về phía trước để đánh đối thủ rất quan trọng. Vì vậy, hãy luyện tập bộ pháp thật kỹ.

Sau khi tập vung kiếm, bộ pháp và nắm được những động tác cơ bản, người tham gia sẽ mặc giáp để luyện các đòn đánh. Bạn sẽ được học 4 loại gồm men, kote, do và kote-men.
Trước tiên, khi đối mặt với đối thủ, hãy hô lớn “Yaa!” từ bụng để thể hiện khí thế. Sau đó vừa lao qua đối thủ vừa hô vị trí tấn công như “Men!”, “Kote!”, “Do!” hoặc “Kote, men!” và đánh vào đúng vị trí đã gọi. Sau khi ra đòn, không dừng lại mà tiếp tục chạy qua rồi quay lại đối diện với đối thủ. Đây được gọi là zanshin. Ngay cả khi đã đánh trúng, người tập vẫn không được mất cảnh giác mà luôn phải duy trì tư thế sẵn sàng để đề phòng đối thủ phản công.
Đòn men nhắm vào đỉnh đầu, kote nhắm vào tay phải, do nhắm vào phần bụng bên phải, còn kote-men đánh vào tay phải trước rồi tiếp tục nhắm vào đỉnh đầu. Ban đầu, bạn có thể lo lắng và dè dặt vì sợ làm đau đối thủ. Tuy nhiên, do họ đã mặc giáp nên sẽ không cảm thấy đau. Vì vậy, không cần quá sợ hãi mà hãy ra đòn dứt khoát. Hãy thử đánh sao cho shinai phát ra tiếng “chát!” thật giòn. Khi tạo được âm thanh đẹp, cảm giác sẽ rất sảng khoái.

Sau khi hoàn thành các đòn đánh cơ bản, bạn sẽ chuyển sang luyện kỹ thuật. Người tham gia học từ 5-7 kỹ thuật, chẳng hạn như ai-men, khi hai bên cùng lúc đánh men, và kote-suriage-men, khi gạt shinai của đối thủ lên trên lúc họ đánh kote rồi tiếp tục đánh men. So với các đòn cơ bản trước đó, phần này thực chiến hơn một bậc nên cũng khó hơn. Tuy nhiên, khi dần thành thạo, bạn sẽ cảm nhận rõ khả năng điều khiển shinai của mình tiến bộ. Sau đó sẽ có trận đấu, vì vậy hãy luyện đến khi cơ thể ghi nhớ các động tác.

Phần luyện tập kết thúc tại đây. Tiếp theo, bạn sẽ thi đấu với bạn bè hoặc người thân cùng tham gia, hoặc đấu tập với giáo viên.

Trước tiên là phần giải thích về thi đấu. Sân đấu có kích thước 9 m × 9 m hoặc 11 m × 11 m.
Từ bên ngoài sân, bạn bước 1 bước vào trong, đối diện với đối thủ rồi cúi đầu 15 độ trong khi vẫn duy trì giao tiếp bằng mắt. Góc cúi là 15 độ vì người tập phải luôn trong tư thế sẵn sàng trước đối thủ sắp giao kiếm. Nếu cúi quá sâu và rời mắt khỏi đối phương, bạn có thể bị tấn công ngay lúc đó. Chi tiết này cho thấy mối liên hệ sâu sắc giữa Kendo và samurai.

Sau đó, nâng shinai đang cầm bằng tay trái lên ngang thắt lưng, bước 3 bước về phía trước bắt đầu bằng chân phải rồi vừa thủ thế vừa hạ người vào tư thế sonkyo. Sonkyo là tư thế giữ thẳng phần thân trên, kiễng trên đầu ngón chân, mở hai đầu gối và hạ thấp hông. Đây là nét văn hóa lâu đời của Nhật Bản, thể hiện sự tôn trọng đối phương bằng cách hạ thấp tư thế và phản ánh rõ tinh thần của người Nhật. Tư thế sonkyo khá khó giữ thăng bằng, nhưng hãy cố gắng hạ hông thật vững.

Khi trọng tài hô “Hajime”, hai bên đứng lên và trận đấu bắt đầu. Người giành được 2 ippon trước sẽ thắng. Sau khi phân định thắng thua, hai bên trở lại vị trí sonkyo lúc bắt đầu trận đấu rồi vừa thủ thế vừa hạ người vào sonkyo. Tiếp đó, thu shinai, đứng dậy, lùi về phía sau, đối diện với đối thủ và cúi đầu 15 độ. Đây là toàn bộ trình tự của một trận đấu.

Bắt đầu bằng lễ và kết thúc cũng bằng lễ. Kendo được thực hành trên tinh thần tôn trọng đối thủ. Vì vậy, trong trận đấu, ngay cả khi giành được 1 ippon, võ sĩ cũng không được thể hiện niềm vui hay giơ tay ăn mừng. Trong trường hợp đó, ippon có thể bị hủy, võ sĩ có thể bị phạt hoặc thậm chí bị truất quyền thi đấu. Tất nhiên, những hành vi hung hăng như đập shinai xuống đất cũng vi phạm phép tắc và bị tính là phạm luật.
Ngoài ra, nếu làm rơi shinai trong trận đấu, trận đấu sẽ kết thúc ngay tại thời điểm đó. Bước ra ngoài sân cũng bị coi là phạm luật.

Không phải cứ đánh trúng là được tính ippon. Chúng tôi được hướng dẫn rằng người tập phải chú trọng ki-ken-tai no icchi, tức sự thống nhất giữa tinh thần, kiếm và cơ thể; ra đòn chính xác với khí thế mạnh mẽ và bước chân dứt khoát thì mới được công nhận là ippon.

Khi thực sự thi đấu, bạn sẽ tập trung hoàn toàn vào việc tung kỹ thuật và cảm thấy trận đấu kết thúc chỉ trong chớp mắt. Nếu liên tục không thực hiện được kỹ thuật, bạn có thể cảm thấy nản lòng, nhưng chỉ một khoảnh khắc mất tập trung cũng có thể tạo sơ hở để đối thủ giành ippon. Hãy luôn tập trung và bước vào trận đấu với quyết tâm mạnh mẽ tấn công đối thủ. Đừng chùn bước, hãy mạnh dạn tiến công. Cũng đừng quên hô thật lớn “Yaa!” và gọi tên vị trí tấn công. Khi shinai phát ra tiếng “chát” giòn giã, đòn đánh trúng mục tiêu và giành được 1 ippon, tôi cảm thấy vô cùng mãn nguyện.

Sau khi hoàn thành toàn bộ buổi tập, người tham gia lại thực hiện nghi lễ cúi chào và thiền tĩnh tâm để bày tỏ lòng biết ơn vì đã có cơ hội tập Kendo, cũng như cảm ơn đối thủ đã cùng mình thi đấu.

Buổi tập kéo dài trọn vẹn 2 giờ với nội dung phong phú, ngay cả người mới bắt đầu cũng có thể trải nghiệm một cách vui vẻ. Toàn bộ quá trình hướng dẫn đều bằng tiếng Anh nên không khó hiểu khi hoạt động này được du khách nước ngoài yêu thích. Không chỉ được vận động và tập luyện bài bản, người tham gia còn tìm hiểu kỹ lịch sử Kendo và học hỏi tinh thần của người Nhật, tạo nên một trải nghiệm có mức độ hài lòng cao. Phần giải thích và tập luyện đều được hướng dẫn cẩn thận, vì vậy ngay cả người mới bắt đầu hoặc gia đình có trẻ nhỏ cũng có thể yên tâm tham gia.