Hướng dẫn chi tiết để thưởng thức Noh, đỉnh cao của nghệ thuật biểu diễn truyền thống Nhật Bản!

Nguồn gốc của Noh có thể truy về đầu thời Nara. Tiền thân của loại hình này được cho là sangaku, nghệ thuật du nhập từ lục địa cùng với nhã nhạc và múa. Sangaku kết hợp nhiều tiết mục như xiếc, ảo thuật, bắt chước và trình diễn nhạc cụ. Loại hình này dần phổ biến trong lễ hội tại đền chùa và các buổi biểu diễn đường phố, rồi về sau được gọi là sarugaku.

Từ giữa thời Heian đến thời Kamakura, các đoàn sarugaku phục vụ đền chùa xuất hiện và trình diễn múa trong những nghi lễ như một loại hình nghệ thuật dâng lên thần linh. Cùng thời kỳ đó, dengaku trở nên phổ biến ở nông thôn. Đây là nghệ thuật kết hợp nhào lộn với âm nhạc dùng sáo và các nhạc cụ khác để cổ vũ việc cấy lúa, nhằm cầu chúc và mừng mùa màng bội thu. Hai loại hình này được gọi là sarugaku no Noh và dengaku no Noh, cùng cạnh tranh và phát triển. Tuy nhiên, dengaku no Noh dần biến mất, chỉ còn sarugaku no Noh được lưu truyền.

Trong sarugaku có nhiều za, tương tự các đoàn kịch ngày nay. Zeami là nghệ sĩ hoạt động nổi bật trong một za tại tỉnh Yamato, tức tỉnh Nara hiện nay, vào thời Muromachi. Ông là nhân vật vô cùng quan trọng trong văn hóa nghệ thuật Noh của Nhật Bản. Zeami sở hữu tài năng xuất chúng. Không chỉ thành công với vai trò diễn viên Noh cùng cha là Kan'ami, ông còn phát huy năng lực ở nhiều lĩnh vực như sản xuất, viết kịch bản và đạo diễn.
Đó là thời Muromachi, dưới triều vị tướng quân thứ ba Ashikaga Yoshimitsu, người cho xây dựng ngôi chùa Kinkaku-ji lộng lẫy. Zeami và Kan'ami được Yoshimitsu yêu mến và bảo trợ.

Nhờ sự bảo trợ đó, Kan'ami và Zeami đã định hình nghệ thuật Noh bằng cách tiếp thu những tinh hoa từ các loại hình biểu diễn thịnh hành trước đó, đồng thời chuyển thể các tác phẩm nổi tiếng đương thời như Truyện Genji và Truyện Ise thành đề tài Noh để phù hợp với thị hiếu của tầng lớp võ sĩ và quý tộc bảo trợ.

Từ thời Azuchi-Momoyama đến thời Edo, các loại mặt nạ dùng trong Noh ngày nay dần được hoàn thiện, còn trang phục trở nên lộng lẫy hơn. Sân khấu Noh được xây dựng tại thành Edo và dinh thự của các lãnh chúa, trong khi nhiều võ sĩ cũng theo học Noh. Do phục vụ Mạc phủ và các lãnh chúa, nghệ sĩ Noh có địa vị ổn định, nhờ đó tập trung trau dồi diễn xuất và dàn dựng, giúp nghệ thuật Noh ngày càng hoàn thiện.

Từ khi Zeami định hình Noh đến nay, nghệ thuật này đã được trân trọng lưu truyền suốt hơn 650 năm. Với lịch sử lâu đời hiếm có trên thế giới, Noh được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể vào năm 2001 và đến nay vẫn tiếp tục được biểu diễn như một nghệ thuật tiêu biểu của Nhật Bản.

Nhiều người thường không phân biệt được Noh, Kyogen và Kabuki. Noh và Kyogen vốn có chung nguồn gốc từ sarugaku. Nói đơn giản, Noh là ca vũ kịch, còn Kyogen là kịch thoại, đặc trưng bởi tiết tấu nhanh và nội dung chủ yếu xoay quanh hội thoại.

Kyogen vốn là một danh từ chung mang nghĩa lời nói đùa cợt. Phần lớn các vở Kyogen là hài kịch lấy đề tài từ đời sống thường ngày của dân chúng, dùng chất châm biếm để thể hiện bản chất ngốc nghếch, hài hước nhưng đáng yêu của con người. Vì có nhiều nét tương đồng về diễn xuất và dàn dựng, Noh và Kyogen được gọi chung là Nogaku.

Trong khi đó, Kabuki ra đời vào thời Edo và chịu ảnh hưởng của Noh cùng Kyogen.

Kabuki xuất hiện muộn hơn Noh và Kyogen khoảng 300 năm. Nogaku và Kabuki có nhiều điểm tương đồng về loại nhạc đệm cũng như cấu trúc sân khấu. Nhiều tiết mục Noh và Kyogen đã được chuyển thể thành Kabuki. Chẳng hạn, Kanjincho, một vở Kabuki nổi tiếng, được chuyển thể từ vở Noh Ataka; còn vở Kyogen Boshibari cũng được biểu diễn trong Kabuki với tên gọi tương tự. Ngoài ra, còn có các tác phẩm như Funa Benkei và Tsuchigumo trở thành nguyên tác cho những vở Kabuki. Dù cùng đề tài, mỗi loại hình lại tạo ấn tượng rất khác, vì vậy hãy thử xem và so sánh Noh, Kyogen cùng Kabuki!

Có nhiều hình tượng như nam thần, nữ thần và thần linh mang dáng vẻ ông lão, trong đó phần lớn là nam thần.
Những vị thần toát lên vẻ trang nghiêm, thanh cao và trình diễn điệu múa chúc phúc.

Tengu có thể phát huy sức mạnh siêu phàm khi cần thiết và thường mặc trang phục của yamabushi, những nhà tu hành khổ luyện trong núi rừng. Nhân vật đội tóc giả gọi là kashira, bên trên có chiếc mũ nhỏ tokin đặc trưng của yamabushi, đồng thời cầm quạt lông vũ trên tay.

Dù mang dáng vẻ một ông lão, nhân vật có thể là thần linh hoặc linh hồn.
Đến nửa sau của vở diễn, họ sẽ xuất hiện trong hình dạng thật.

Đây là vong hồn của các võ tướng thuộc gia tộc Taira hoặc Minamoto. Cách mặc trang phục mô phỏng áo giáp và đôi khi nhân vật còn mang theo trường kiếm.

Đây là cư dân của thiên giới, xuất hiện trong những vở như Hagoromo.
Họ đội tenkan, loại vương miện biểu thị địa vị cao quý, và múa trong trang phục lộng lẫy.

Nhiều vở bắt đầu khi một nhà sư gặp hiện tượng kỳ lạ trên đường đi.
Khán giả thường theo dõi câu chuyện từ góc nhìn của nhà sư.
Ở nửa sau, vị sư đôi khi cầu nguyện để siêu độ cho oan hồn.

Mặt nạ khắc họa một thiếu nữ xinh đẹp, thanh tú và được sử dụng trong nhiều vở diễn.

Trông giống quỷ nhưng thực ra đây là mặt nạ phụ nữ.
Nhân vật vì cuồng ghen mà biến thành hình hài quỷ dữ.
Đôi mắt tràn ngập đau buồn, miệng thể hiện sự giận dữ và mái tóc rối bời cũng được khắc họa rõ nét.

Đây là mặt nạ do diễn viên shite đảm nhận vai Okina sử dụng.
Okina có khuôn mặt trắng được gọi là Hakushikijo. Phần cằm được tách rời và nối bằng dây.
Đây là đặc điểm không có ở các mặt nạ Noh khác.

Đây là phần trung tâm của sân khấu Noh, có dạng hình vuông với mỗi cạnh dài khoảng 5,4 m. Những tấm ván sàn dày bằng gỗ bách hinoki được lát dọc hướng về phía trước. Sàn không dùng đinh để nghệ sĩ dễ di chuyển, giậm chân tạo nhịp và bật nhảy. Khoảng dưới sàn để rỗng nhằm tạo độ vang. Sàn cũng hơi nghiêng thấp dần về phía trước để khán giả dễ quan sát.

Đây là vách gỗ phía sau sân khấu, luôn được vẽ cây thông già, loài cây mang ý nghĩa tốt lành. Thông không héo úa, tượng trưng cho sự phồn vinh vĩnh cửu. Người xưa tin rằng thần linh giáng xuống cây thông.

Đây là khu vực nằm sau sân khấu chính, nơi koken và các nhạc công hayashi ngồi. Ván ở sân khấu chính được lát dọc, còn tại atoza được lát ngang nên nơi này đôi khi cũng được gọi là yokohama, nghĩa là ván ngang. Khi diễn viên ở atoza để thay trang phục giữa vở, dù khán giả vẫn nhìn thấy nhưng theo quy ước sân khấu, họ được xem như không hiện diện.

Đây là khu vực bên cạnh sân khấu chính, dành cho dàn hát jiutai. Thông thường họ ngồi thành 2 hàng, mỗi hàng 4 người. Khi biểu diễn Kyogen trên sân khấu Noh, khu vực này không được sử dụng.

Đây là khu vực rải đá trắng giữa sân khấu Noh và khán đài, dấu tích từ thời sân khấu Noh còn nằm ngoài trời. Người ta cho rằng đá trắng từng phản chiếu ánh nắng như tấm hắt sáng, giúp mặt nạ và trang phục Noh trông sáng hơn.

Khi đeo mặt nạ Noh, tầm nhìn bị thu hẹp và khả năng cảm nhận khoảng cách giảm đi, vì vậy cột này được dùng làm mốc xác định phương hướng và vị trí. Sân khấu Noh còn có 3 cột khác. Theo chiều kim đồng hồ từ metsukebashira là shitebashira, nơi diễn xuất của shite thường bắt đầu ở gần đó; fuebashira, nơi nghệ sĩ sáo ngồi gần; và wakibashira, nơi diễn viên waki thường ngồi gần.

Đây là cầu thang ngắn đặt ở giữa sân khấu chính. Hiện nay cầu thang không còn được sử dụng, nhưng vào thời Edo, quan chức từng đi lên sân khấu từ đây để ra hiệu bắt đầu buổi diễn hoặc trao phần thưởng. Nó vẫn được lưu giữ như dấu tích của thời xưa.

Đây là cửa trượt nằm sâu bên phải khi nhìn về phía sân khấu. Dàn hát jiutai và koken ra vào qua cửa này.

Đây là không gian giống hành lang kéo dài chéo về phía sau bên trái khi nhìn từ sân khấu chính. Vừa là lối nối phòng gương với sân khấu chính, nơi này cũng được dùng để biểu diễn. Chiều dài thường khoảng 10 m.

Đây là tấm rèm treo giữa phòng gương, nơi linh thiêng để diễn viên tập trung tinh thần và đeo mặt nạ Noh, với hashigakari. Trên rèm có 5 màu xếp theo chiều dọc, tượng trưng cho mộc, hỏa, thổ, kim và thủy; đôi khi chỉ có 3 màu. Rèm được nâng lên và hạ xuống khi diễn viên ra vào. Khi người mặc trang phục biểu diễn như shite hoặc waki đi qua, rèm được mở hoàn toàn, gọi là honmaku. Khi nhạc công hayashi đi qua, chỉ phần sát tường được mở một chút, gọi là katamaku.

Đây là cửa sổ trên bức tường cạnh agemaku, phía trong có rèm tre. Từ phòng gương có cửa sổ này, người ta có thể theo dõi diễn biến trên sân khấu và quan sát khán giả. Tên gọi bắt nguồn từ việc các quan chức thời Edo được cho là từng nhìn qua đây để giám sát. Cửa sổ này còn được gọi là arashimado hoặc monomimado.

Đây là 3 cây thông được trồng cách đều nhau trên khu vực shirasu dọc theo hashigakari. Mỗi cây có kích thước khác nhau và càng xa sân khấu chính càng nhỏ. Chúng cũng là mốc xác định vị trí khi biểu diễn trên hashigakari. Theo thứ tự từ gần sân khấu chính, các cây được gọi là Ichinomatsu, Ninomatsu và Sannomatsu.

Lối này từng được những người có địa vị cao dùng để ra vào sân khấu, nhưng hiện nay không còn được sử dụng.

Trong Noh, khu vực khán giả được gọi là kensho. Đến khoảng đầu thời Showa, nhiều nơi trải chiếu tatami và khán giả ngồi kiểu seiza, nhưng hiện nay hầu hết đều dùng ghế. Tên gọi từng khu vực khác nhau tùy vị trí. Khu đối diện sân khấu chính được gọi là shomen; khu nhìn sân khấu chính từ bên hông là wakishomen; còn khu mở rộng như hình quạt từ cột metsukebashira và nhìn sân khấu theo góc chéo được gọi là nakashomen.

Đây là các nhạc công biểu diễn nhạc cụ. Họ sử dụng sáo, trống kotsuzumi, otsuzumi và taiko, mỗi loại do một nghệ sĩ chuyên trách. Một số vở không sử dụng taiko. Phần trình diễn của họ có vai trò quan trọng trong việc tôn lên tiếng hát utai và diễn xuất.

Nếu ghé thăm Kyoto Kanze Kaikan, hãy thử mua các sản phẩm liên quan đến Noh!
Nổi bật nhất là túi mỹ phẩm Kesei no Omote đầy ấn tượng.

Sản phẩm có hình mặt nạ Noh nữ, bên trong có thể đựng cọ trang điểm, bút kẻ mắt, mascara, phấn mắt và phấn má. Ngoài công dụng làm túi mỹ phẩm, nó cũng rất tiện để dùng làm hộp bút.
Sản phẩm này cũng được bán trên trang mua sắm trực tuyến.

Các món đồ nhỏ như băng keo trang trí và giấy origami cũng thích hợp làm quà tặng bạn bè.
Băng keo có 5 dải màu lấy cảm hứng từ rèm agemaku, điểm xuyết họa tiết Hannya và Ko-omote, tạo nên thiết kế trẻ trung, đáng yêu. Bộ giấy gấp mặt nạ Noh đi kèm hướng dẫn gấp mặt nạ Okina, mặt nạ nữ và Hannya.
Ngoài ra còn có giấy origami Nogaku mang họa tiết mặt nạ và nhạc cụ dùng trong Noh.
Hãy chọn món quà lưu niệm yêu thích để vẫn cảm nhận được nghệ thuật Noh sau khi trở về quê nhà.