Hướng dẫn toàn diện để khám phá washi, loại giấy Nhật Bản đáng tự hào và cần được lưu truyền

Washi là loại giấy đã được sản xuất tại Nhật Bản từ xa xưa.
Từ thời Minh Trị trở đi, để phân biệt với “giấy phương Tây” được sản xuất theo phương pháp du nhập từ châu Âu và Mỹ, loại giấy Nhật làm bằng phương pháp truyền thống được gọi là “washi”.
Ngày nay, giấy tại Nhật Bản được chia thành 2 loại là washi và giấy phương Tây. Washi sử dụng vỏ của các loài thực vật như kozo, mitsumata và gampi làm nguyên liệu, sau đó đem xeo thành giấy.
Trong phương pháp truyền thống, giấy chủ yếu được làm từng tờ bằng tay, nhưng từ những năm 1900, phương pháp xeo bằng máy bắt đầu xuất hiện. Khi xeo thủ công, người thợ dùng dụng cụ gọi là su và kỹ thuật nagashizuki để tạo từng tờ giấy. Các sợi đan xen phức tạp, cho ra loại giấy cao cấp, bền chắc nhưng vẫn mềm dẻo.
Tuy nhiên, vì làm thủ công nên kích thước bị giới hạn, thời gian sản xuất lâu, giá thành cao và chất lượng dễ thiếu đồng đều. Giấy xeo bằng máy được sản xuất trên dây chuyền rồi cuộn thành cuộn. Các sợi có xu hướng hướng theo chiều chạy của băng chuyền nên giấy bền theo chiều dọc nhưng yếu hơn theo chiều ngang. Nhờ có thể sản xuất hàng loạt với chất lượng đồng đều nên giá thành rẻ.
Trong khi đó, giấy phương Tây chủ yếu dùng gỗ làm nguyên liệu và được sản xuất bằng máy. Nhà máy giấy phương Tây đầu tiên tại Nhật Bản ra đời vào đầu thời Minh Trị. Khi công nghệ phát triển, giấy được sản xuất hàng loạt và các sản phẩm giá rẻ dần phổ biến trên thị trường.

Theo một giả thuyết, văn hóa làm giấy được du nhập vào Nhật Bản vào khoảng thời Asuka.
Nihon Shoki ghi lại rằng vào năm 610, một nhà sư đến từ Goguryeo đã làm giấy bằng kỹ thuật tamezuki, tạo ra giấy dày, cùng với mực. Tuy nhiên, cũng có giả thuyết cho rằng kỹ thuật làm giấy đã tồn tại ở Nhật Bản từ trước đó. Sau này, việc sao chép kinh Phật trở nên phổ biến, kéo theo sản lượng giấy dùng để chép kinh tăng lên.
Đến thời Nara, sản lượng giấy tăng do được dùng cho các văn bản hành chính như sổ hộ tịch, nhưng khi ấy giấy vẫn được xem là mặt hàng quý hiếm. Sang thời Heian, giấy dần phổ biến trong giới quý tộc vì họ dùng giấy để viết thơ. Kỹ thuật nagashizuki cho phép làm giấy mỏng cũng được hoàn thiện.
Vào thời Kamakura và Muromachi, tầng lớp võ sĩ bắt đầu sử dụng giấy, nghề xeo giấy lan rộng khắp Nhật Bản. Giấy cũng được dùng làm quà tặng. Đến thời Edo, giấy trở nên phổ biến trong dân chúng và được sử dụng hằng ngày dưới dạng giấy hanshi, giấy shoji, giấy lau cùng nhiều loại khác, khiến sản lượng tăng mạnh.
Báo chí cũng ra đời vào cuối thời Edo. Đầu thời Minh Trị, tiền giấy và sách giáo khoa được làm bằng washi, đồng thời washi xeo máy cũng xuất hiện. Tuy nhiên, khi giấy phương Tây từ châu Âu và Mỹ được du nhập, loại giấy tiêu thụ chủ yếu tại Nhật Bản dần chuyển từ washi sang giấy phương Tây.

Các loài thực vật thường được dùng làm nguyên liệu cho washi là kozo, mitsumata và gampi, vốn có mặt tại Nhật Bản từ lâu đời. Phần được sử dụng là lớp vỏ trong nằm dưới vỏ ngoài. Ngoài 3 loại này, một số nơi còn dùng bột gỗ, tre hoặc dứa.

Tại Kyoto có một cơ sở cho phép du khách trải nghiệm làm washi, cách ga Karasuma của Hankyu 9 phút đi bộ.
Đó là Kami TO Wa, nằm tại quận Nakagyo, thành phố Kyoto.

Bước vào cửa hàng được cải tạo từ một ngôi nhà phố truyền thống Kyoto, bạn sẽ thấy hàng loạt sản phẩm washi và sổ goshuin được bày kín.
Các sản phẩm washi gồm bưu thiếp giấy thủ công, giấy viết lời nhắn ngắn, phong bao nhỏ và băng dính làm từ washi.
Nhiều món trong số đó rất thích hợp để mua làm quà.

Ngoài ra, sổ goshuin bán tại đây không chỉ có phần ruột mà cả bìa cũng được làm bằng washi.

Một số cuốn còn có họa tiết washi khác nhau ở bìa trước và bìa sau.
Có rất nhiều mẫu để lựa chọn, từ họa tiết động vật như hạc Nhật Bản, thỏ tuyết và mèo may mắn đến hoa anh đào cùng các hoa văn cát tường truyền thống. Chỉ mua các sản phẩm washi về làm quà cũng đủ thú vị, nhưng nơi đây còn mang đến một trải nghiệm đặc biệt hơn: tự xeo giấy khổ B4 từ nguyên liệu washi rồi làm thành bưu thiếp, chụp đèn, tranh treo tường hoặc sổ goshuin.

Xưởng trải nghiệm washi Kami TO Wa được Kurauchi Co., Ltd., một nhà buôn giấy thành lập năm 1932 tại thành phố Higashiosaka, Osaka, khai trương vào năm 2017. Công ty kinh doanh washi, tổ chức trải nghiệm washi, đồng thời lên kế hoạch, sản xuất và phân phối các sản phẩm liên quan đến giấy.
Ý tưởng này bắt nguồn từ mong muốn giúp nhiều người hiểu hơn về sức hấp dẫn của giấy trong bối cảnh số hóa khiến xu hướng xa rời giấy ngày càng tăng. Vợ chồng ông Hayashi, chủ cửa hàng, sẽ tận tình hướng dẫn cách xeo giấy. Để chuẩn bị mở lớp trải nghiệm, họ đã đến thăm nhiều vùng sản xuất giấy trên khắp Nhật Bản như Echizen, Tokushima và Kochi.
Mỗi lớp trải nghiệm kéo dài khoảng 1 giờ. Bạn có thể mang tác phẩm hoàn thiện về nhà, lưu giữ một kỷ niệm đặc biệt. Mỗi ngày có 4 lớp, tối đa 6 người mỗi lớp, vì vậy người tham gia có thể thong thả trải nghiệm và nhận hướng dẫn kỹ lưỡng.
Chương trình được tổ chức bằng cả tiếng Nhật và tiếng Anh. Đây là hoạt động rất được du khách từ Mỹ, Úc, châu Âu, Đài Loan và Trung Quốc yêu thích; khoảng 80% người tham gia là khách quốc tế. Bạn có thể đi một mình hoặc cùng người yêu, gia đình, bạn bè để trải nghiệm làm washi, một nét văn hóa truyền thống của Nhật Bản.
Trẻ em, người cao tuổi và mọi lứa tuổi đều có thể tham gia.

Sau khi hoàn tất đăng ký, bạn sẽ được hướng dẫn ngắn gọn về cách xeo giấy.
Trước hết, nguyên liệu không thể thiếu để làm washi là loài cây kozo.
Washi được làm từ phần vỏ của cây này. Bạn cũng sẽ được quan sát cành kozo thực tế.

Cành cây khá dài nhưng mảnh hơn tưởng tượng. Vỏ kozo được hấp khoảng 3 giờ để dễ bóc hơn. Sau khi cẩn thận bóc từng cành bằng tay, vỏ được đem phơi khô. Tiếp đó, vỏ được nấu thêm khoảng 3 giờ, rửa sạch rồi đập để tách nhỏ các sợi.

Trong bể, các sợi đã được đập nhỏ được trộn đều với nước và neri, một loại dung dịch nhớt.

Neri là thành phần hỗ trợ không thể thiếu trong quá trình làm washi, được tạo từ chất nhầy lấy ở rễ cây tororoaoi. Khi thêm neri, nước chảy qua lưới chậm hơn và các sợi được phân tán đồng đều. Nhờ đó, việc xeo giấy trở nên dễ dàng hơn và thành phẩm cũng đẹp hơn.

Sau khi nghe giải thích ngắn gọn về quy trình, bạn sẽ bắt đầu xeo giấy.

1. Dựng khung gỗ gọi là sukiwaku theo chiều dọc rồi đưa vào bể sao cho vuông góc với mặt nước.
Cảm giác khi đưa tay vào làn nước ấm và sánh rất lạ. Bạn có thể cảm nhận những sợi mềm mại, nhẹ nhàng.

Sau khi đưa khung gỗ vào bể, kéo khung về phía mình và nâng lên. Vì nước có độ nhớt nên khung nặng hơn tưởng tượng. Điều quan trọng là giữ chắc để khung không bị xê dịch khi nâng lên.
Sau khi vớt hỗn hợp, lắc khung theo thứ tự dọc, dọc, ngang, ngang để nguyên liệu trải đều. Việc lắc theo cả chiều dọc và ngang giúp các sợi đan vào nhau, vì vậy hãy thao tác chậm rãi, không vội vàng. Sau đó lặp lại thêm một lần. Ở lần thứ hai, khung sẽ nặng hơn do lượng nước tăng lên, nên hãy chú ý không để khung xê dịch.
Ông Hayashi sẽ hướng dẫn và hỗ trợ, vì vậy bạn không cần lo nếu mắc lỗi.

2. Sau khi xeo giấy, bạn có thể tự do trang trí bằng hoa ép.
Ngoài các loài hoa nhiều màu sắc như hoa anh đào và bồ công anh, còn có cả lá cây.

Ngày thực hiện bài phỏng vấn là vào mùa thu nên có lá rụng và lá phong đỏ.
Các loại hoa ép cũng thay đổi đôi chút theo mùa, giúp người tham gia cảm nhận sự phong phú của bốn mùa Nhật Bản. Bạn có thể dùng tất cả hoặc chỉ chọn những loại mình thích.
Điều cần lưu ý là sau đó tờ giấy sẽ được cắt dọc và ngang thành 4 phần bằng nhau. Vì vậy, không nên đặt hoa ép lên đường cắt.

Bạn dùng nhíp đặt hoa ép lên giấy, cân nhắc bố cục cây cỏ và lựa chọn giữa phong cách đơn giản hay rực rỡ.
Sau khi trang trí xong, bạn còn có thể dùng cọ phủ thêm bột vàng.

Bột vàng phủ lên chiếc lá đỏ tạo điểm nhấn lấp lánh. Tất nhiên, bạn cũng có thể không dùng bột vàng. Hãy tự do thiết kế theo sở thích.

Tiếp theo, phủ lên trên một lớp giấy tengujo rồi dùng cọ nhẹ nhàng vuốt từ giữa ra ngoài để loại bỏ không khí.

3. Cuối cùng là công đoạn hoàn thiện. Phủ vải không dệt lên trên rồi cho vào máy ép nước.

Sau khi ép nước, washi được dán lên máy sấy dạng tấm để làm khô.
Bạn chỉ cần chờ khoảng 10 phút. Trong lúc giấy khô, người tham gia sẽ xem video để tìm hiểu quy trình làm washi.

4. Khi washi khô hoàn toàn, tờ giấy được chia thành 4 phần bằng nhau. Gấp giấy một lần theo chiều dọc và một lần theo chiều ngang, sau đó dùng cọ thấm nước lên các nếp gấp.
Khi được làm ướt kỹ, giấy sẽ tách theo nếp gấp.
Nhìn vào mép giấy với những sợi nhỏ nhô ra, bạn sẽ cảm nhận rõ hơn rằng giấy thực sự được tạo nên từ các sợi.

Vậy là tờ washi độc đáo của riêng bạn đã hoàn thành!

Bạn cũng có thể dùng cọ viết tên mình bằng chữ Nhật hoặc katakana lên giấy.
Ông Hayashi sẽ hướng dẫn cách viết. Bạn có thể mang washi đã hoàn thiện về làm kỷ niệm và đặt vào khung cỡ bưu thiếp để trang trí phòng. Hoặc bạn có thể đến bưu điện gần đó, dùng chúng như bưu thiếp và gửi thư từ Nhật Bản cho bạn bè ở quê nhà.

Sau khi trải nghiệm xeo giấy, washi cần khoảng 10 phút để khô.
Trong thời gian đó, bạn có thể xem video và tìm hiểu toàn bộ quy trình làm ra washi.
Video giới thiệu cảnh làm washi vào mùa đông tại Gokayama, tỉnh Toyama, một trong những vùng sản xuất lớn. Washi tại đây đã được làm từ hơn 600 năm trước. Nhờ đặc tính bền và dẻo, nó từng được dùng cho hầu hết vật dụng sinh hoạt. Bạn cũng sẽ biết rằng cho đến khoảng năm 1955, gần như nhà nào trong vùng cũng xeo giấy, qua đó hiểu thêm về lịch sử của washi.
Đồng thời, video giúp bạn nhận ra rằng một tờ washi phải trải qua rất nhiều công đoạn và được làm với nhiều thời gian, công sức. Từ đó, bạn sẽ muốn trân trọng washi hơn thay vì xem nó chỉ là một tờ giấy thông thường.

Washi sau khi hoàn thiện còn có thể được làm thành tranh treo tường, chụp đèn với thời gian thêm 15 phút hoặc sổ goshuin với thời gian thêm 45 phút.

Do cần thêm thời gian, bạn nên thông báo trước món đồ muốn làm khi đặt chỗ.

Bạn cũng có thể làm sổ goshuin từ washi đầy màu sắc do nghệ nhân chế tác, giống những sản phẩm được bán tại đây.
Có khoảng 100 họa tiết washi để lựa chọn. Đây là loại giấy yuzen được nghệ nhân nhuộm khuôn thủ công từng tờ.

Trải nghiệm này cũng rất được yêu thích vì bạn có thể dễ dàng tự làm một cuốn sổ goshuin trong khoảng 45 phút. Phần giấy hosho gấp kiểu đàn accordion bên trong đã được nghệ nhân hoàn thiện sẵn. Bạn chỉ cần dán mẫu washi yêu thích lên bìa cứng trước và sau, rồi dán phần giấy hosho vào là xong.
Bạn có thể mang sổ goshuin vừa làm về ngay và đến các đền chùa gần đó để xin goshuin. Kyoto có nhiều đền chùa, và gần đây cũng xuất hiện nhiều mẫu goshuin rực rỡ, giàu tính thiết kế. Hãy mang theo cuốn sổ thủ công của mình, ghé thăm các đền chùa và xin goshuin để có thêm những kỷ niệm đẹp tại Nhật Bản.

Việc thu hoạch diễn ra vào khoảng giữa tháng 11. Nguyên liệu sau khi thu hoạch được cắt thành đoạn dài khoảng 120 cm, vừa đủ để hấp trong nồi. Sau đó, chúng được bó lại và buộc chặt bằng dây leo.

Kozo được cho vào nồi lớn và hấp khoảng 3 giờ, tỏa ra mùi thơm ngọt đặc trưng. Ngay sau khi hấp xong, người thợ dội nhiều nước lên cây. Việc này khiến vỏ co lại và dễ tách khỏi thân hơn.

Kozo hấp sẽ khó bóc khi nguội, nên vỏ được bóc thủ công từng cành khi còn nóng.
Chỉ cần kéo vỏ xuống dưới là có thể bóc ra tương đối dễ dàng.

Vỏ được phơi nắng tại nơi có ánh sáng tốt và thông thoáng cho đến khi khô hoàn toàn.

Người thợ dùng một lưỡi dao nhỏ chuyên dụng để cạo bỏ vỏ ngoài và lớp vỏ non bên dưới.
Nếu còn sót vỏ, washi sẽ không đạt chất lượng tốt, nên công đoạn này phải được thực hiện kỹ lưỡng.

Kozo được phơi nắng khoảng 2 tuần tại nơi có ánh sáng tốt và thông thoáng.
Cần đặc biệt chú ý để tránh nấm mốc. Ánh nắng làm sắc tố phai dần, khiến nguyên liệu trắng hơn. Đến đây là hoàn tất quá trình sơ chế kozo.

Từ đây bắt đầu quy trình sản xuất washi. Nguyên liệu kozo được đem nấu.
Kozo được cho vào nồi lớn và nấu cùng nước tro hoặc soda ash trong khoảng 2 - 3 giờ.
Quá trình này làm kozo mềm hơn, giúp loại bỏ tạp chất bám trên sợi dễ dàng.

Kozo được ngâm trong nước giếng, đồng thời người thợ kiểm tra kỹ các mắt gỗ và vết xước rồi loại bỏ từng tạp chất bằng tay. Công đoạn này được lặp lại 2 - 3 lần để làm sạch triệt để.
Đây là công việc rất vất vả, nhưng nếu tạp chất không được loại bỏ kỹ thì không thể tạo ra washi đẹp.

Các sợi được đập nhiều lần bằng gậy gỗ để tách nhỏ.

Các sợi được tách và phân tán.

Các sợi đã mềm và nước được cho vào bể rồi khuấy đều bằng dụng cụ gọi là maguwa, có hình dạng giống một chiếc lược lớn. Nếu nước và sợi không được trộn kỹ, giấy sẽ không đồng đều khi xeo, nên đây là một trong những công đoạn cần thực hiện cẩn thận. Khi hỗn hợp đã đều, người thợ thêm neri làm từ tororoaoi rồi dùng gậy khuấy theo động tác cắt.

Người thợ dùng khuôn xeo vớt bột giấy trong bể, sau đó di chuyển tới lui và sang hai bên để các sợi đan vào nhau. Công đoạn vớt và lắc này được lặp lại nhiều lần.

Giấy được ép đến khi độ ẩm còn khoảng 60%, sau đó xếp chồng lên nhau.

Từng tờ giấy được bóc khỏi chồng giấy.

Giấy được dán lên tấm sắt hoặc thép không gỉ đã làm nóng để sấy khô.
Sau khi dán, người thợ dùng cọ vuốt từ trong ra ngoài để loại bỏ không khí.
Thao tác này cũng giúp làm phẳng nếp nhăn. Giấy sẽ khô sau vài phút.

Quy trình sản xuất washi khác nhau tùy vùng và nghệ nhân, nhưng tại một số nơi, giấy được hoàn thiện qua các công đoạn như trên.
Bạn có bất ngờ vì washi phải trải qua nhiều công đoạn đến vậy không? Qua đó có thể thấy mỗi tờ washi cần rất nhiều thời gian và công sức để hoàn thiện.
Với quy trình cầu kỳ như vậy, việc mỗi tờ giấy có giá cao cũng dễ hiểu.