[Cẩm nang toàn diện về Kyo Yuzen] Tự tay nhuộm nên tác phẩm độc bản tại Kyoto

Yuzen-zome có 3 vùng sản xuất chính: Kyo Yuzen, Kaga Yuzen và Tokyo Yuzen.

Quy trình chế tác Yuzen-zome thường được phân công cho nhiều nghệ nhân. Các bước cũng có đôi chút khác biệt tùy theo tegaki Yuzen hay kata Yuzen. Phần này giới thiệu quy trình phổ biến của Kyo Yuzen vẽ tay và Kyo Yuzen nhuộm khuôn. Qua đó, bạn sẽ hiểu được lượng công sức cùng tay nghề điêu luyện cần thiết để hoàn thành một tác phẩm Yuzen.

Mizumoto là một trong những công đoạn của Yuzen-zome. Từ khoảng năm 1902, công đoạn mizumoto của Kyo Yuzen được thực hiện tại các dòng sông chảy qua thành phố Kyoto như sông Kamo, Kamiya, Shirakawa và Katsura. Khi đó, người ta sử dụng các dòng sông tự nhiên để rửa sạch hồ và thuốc nhuộm dư trên những cuộn vải. Cảnh các cuộn vải rực rỡ như nổi trên mặt sông được gọi là Yuzen-nagashi, từng là một trong những khung cảnh đẹp tiêu biểu của Kyoto, thành phố của kimono.

Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của ngành công nghiệp trong nước, việc xả nước thải công nghiệp dần bị pháp luật nghiêm cấm. Yuzen-nagashi cũng không ngoại lệ, khiến công đoạn mizumoto không còn được phép thực hiện tại các dòng sông tự nhiên. Đến khoảng năm 1955, cảnh tượng tuyệt đẹp này đã không còn xuất hiện.

Với mong muốn truyền lại cho thế hệ sau khung cảnh đặc trưng của Kyoto, thành phố của kimono, ngày nay Yuzen-nagashi được tổ chức vào đầu tháng 8 hằng năm trên sông Kamo, chảy qua trung tâm Kyoto. Đây là một hoạt động thuộc lễ hội mùa hè Kamo-gawa Noryo, nơi du khách có thể quan sát màn trình diễn ở cự ly gần. Những cuộn vải đầy màu sắc trải trên sông và đung đưa theo dòng nước tạo nên khung cảnh vô cùng ấn tượng. Nếu có dịp, hãy thử sắp xếp chuyến đi Kyoto vào thời điểm này.

Tại quận Nakagyo, thành phố Kyoto, có một xưởng nơi du khách có thể tự mình trải nghiệm Kyo Yuzen: Xưởng trải nghiệm Kyo Yuzen Marumasu Nishimuraya. Cơ sở này khởi đầu tại Kyoto từ hơn 110 năm trước với vai trò là xưởng đảm nhiệm hikizome, một trong các công đoạn của Kyo Yuzen. Dù luôn chuyên tâm theo đuổi nghề nhuộm thủ công, xưởng nhận thấy cơ hội mặc trang phục truyền thống trong đời sống hằng ngày ngày càng ít đi theo thời gian, khiến Kyo Yuzen dần trở nên xa lạ. Vì cho rằng cần giúp người hiện đại hiểu được sức hấp dẫn của Kyo Yuzen, cơ sở đã mở xưởng trải nghiệm từ khoảng 30 năm trước.

Tại đây, du khách sẽ được trải nghiệm surikomi Yuzen, một hình thức của kata Yuzen thuộc Kyo Yuzen. Đây là kỹ thuật nhuộm Yuzen sử dụng khuôn giấy, với những chương trình ngắn chỉ mất khoảng 1 giờ nên người mới bắt đầu cũng có thể dễ dàng tham gia.

Xưởng cách ga Karasuma Oike khoảng 10 phút đi bộ. Gần đó là Lâu đài Nijo, một điểm tham quan nổi tiếng. Đi sâu từ mặt phố vào bên trong, bạn sẽ thấy Xưởng trải nghiệm Kyo Yuzen Marumasu Nishimuraya. Kiểu kiến trúc hẹp ngang nhưng sâu hun hút đặc trưng này được gọi là unagi no nedoko, nghĩa là “giường của lươn”, thường thấy ở những ngôi nhà phố machiya của Kyoto.

Ngay khi bước vào, bạn sẽ thấy nhiều loại ví gọng, túi nhỏ, ốp điện thoại và các sản phẩm khác làm bằng kata Yuzen hoặc tegaki Yuzen được bày kín khu vực cửa vào. Du khách cũng có thể mua những món đồ này. Mỗi sản phẩm đều được làm thủ công và mang lại cảm giác ấm áp riêng.

Trước tiên, hãy chọn món đồ bạn muốn nhuộm kata Yuzen. Những lựa chọn phổ biến gồm hộp bút, túi tote đi học, bình giữ nhiệt và túi vải cotton rút dây. Giá thay đổi tùy vật liệu, nhưng khởi điểm từ 1.600 yên nên khá dễ tham gia. Lần này, chúng tôi chọn nhuộm khăn tay.

Sau khi chọn vật liệu, tiếp theo là quyết định khuôn giấy dùng để nhuộm. Có đến 240 tập khuôn được phân theo chủ đề như cây cỏ và hoa, động vật, linh thú và Tứ Tượng. Tại xưởng có khoảng 80 tập, mỗi tập chứa khoảng 20 khuôn, tức chỉ cần tính sơ bộ đã có 1.600 mẫu. Một nghệ nhân cho biết vẫn còn nhiều khuôn khác nên tổng số có lẽ lên đến 3.000 mẫu. Hơn nữa, xưởng vẫn tạo các thiết kế mới và làm thành khuôn mỗi ngày. Từ kho khuôn khổng lồ ấy, bạn sẽ cân nhắc mẫu thiết kế mình muốn thực hiện. Để tạo một chiếc khăn tay mang đậm nét Kyoto, chúng tôi chọn hình bóng lưng của một maiko và cổng torii ở Fushimi.

Mỗi thiết kế có từ 1-5 khuôn giấy, được lần lượt chồng lên nhau trong quá trình nhuộm. Các khuôn đều được đánh số nên bạn có thể nhận ra ngay thứ tự thực hiện.

Tiếp theo, đặt vật liệu lên bàn và vuốt phẳng các nếp nhăn. Điều quan trọng là phải làm thật cẩn thận, bởi những chỗ còn nhăn sẽ không bắt màu đều.

Sau khi xác định vị trí cần nhuộm, chỉ đặt khuôn giấy đầu tiên rồi dùng kim ghim cố định tại 2 điểm phía trên. Hãy đánh dấu 2 góc dưới bằng băng keo giấy để các khuôn từ tấm thứ 2 trở đi không bị lệch.

Có 10 màu thuốc nhuộm gồm vàng, đỏ, hồng, xanh da trời, tím nhạt, tím, xanh lam, nâu, đen và xanh lá. Bạn cũng có thể kết hợp các màu với nhau. Khi tạo màu bằng cách nhuộm chồng, thực hiện theo thứ tự từ màu sáng đến màu tối sẽ cho màu sắc đẹp hơn.

Nghiêng cọ và lấy một lượng thuốc nhuộm cỡ 1 hạt đậu theo động tác xúc nhẹ.

Nếu đưa màu trực tiếp lên vật liệu, bạn sẽ không tạo được độ đậm nhạt đặc trưng của Kyo Yuzen. Trước tiên, hãy chà lượng thuốc nhuộm đã lấy lên giấy thấm bếp đến khi vệt màu trở nên nhạt và khô, giúp màu thấm đều vào cọ. Điểm quan trọng là dựng cọ thẳng đứng và chà mạnh. Hãy loại bỏ kỹ cả lượng thuốc nhuộm bám ở mép cọ. Khi nhìn cọ và tự hỏi liệu còn màu trên đó hay không thì nghĩa là đã đạt yêu cầu.

Dựng cọ thẳng đứng và nhuộm bằng cách di chuyển theo những vòng tròn nhỏ. Màu sẽ đậm dần khi được chà nhiều lần. Sự chuyển đổi đậm nhạt, hay bokashi, sẽ tạo cảm giác chiều sâu. Bạn có thể tự do phối màu theo sở thích để tạo nên tác phẩm Kyo Yuzen độc đáo của riêng mình.

Lần này, chúng tôi thử nhuộm đai obi của maiko bằng 3 màu. Sau khi nhuộm phần trên của đai bằng màu vàng, tiếp tục lấy màu đỏ, tán đến khi vệt màu gần như khô rồi nhuộm chồng nhẹ lên khu vực đã nhuộm vàng.

Ở bước này cũng cần dựng cọ thẳng đứng và di chuyển theo những vòng tròn nhỏ. Phần dưới của đai được nhuộm màu tím. Đây là chiếc đai sau khi hoàn thành. Những vị trí chồng giữa vàng và đỏ, đỏ và tím tạo thành dải chuyển màu đẹp mắt. Tiếp tục thực hiện tương tự với khuôn thứ 2 và các khuôn sau đó.

Sau khi nhuộm xong khuôn đầu tiên, hãy chuyển sang khuôn thứ 2. Đặt khuôn theo dấu băng keo đã tạo ở bước đầu rồi dùng kim cố định. Tiếp tục lấy thuốc nhuộm, tán đến khi vệt màu gần như khô và nhuộm bằng cách di chuyển cọ theo những vòng tròn nhỏ. Lặp lại thao tác này cho đến khuôn cuối cùng để hoàn thiện một thiết kế.

Đây là thành phẩm. Hình ảnh trông rõ ràng là một maiko và các sắc độ màu cũng được thể hiện rất đẹp. Qua trải nghiệm, chúng tôi nhận thấy 2 điểm đặc biệt quan trọng là phải tán thuốc nhuộm thật kỹ đến khi vệt màu gần như khô và không để khuôn giấy xê dịch trong lúc nhuộm. Chỉ cần tuân thủ đúng 2 điều này, bạn sẽ tạo được một tác phẩm Kyo Yuzen đẹp mắt.

Tiếp tục sử dụng những khuôn khác để nhuộm kín chiếc khăn tay.
Với khuôn hình tháp 5 tầng, cổng torii lớn, hoa anh đào và mây, chiếc khăn tay đậm nét Kyoto đã hoàn thành. Chúng tôi được tự do sử dụng các khuôn để nhuộm trong suốt thời gian trải nghiệm và đã tạo nên một sản phẩm thật ưng ý. Tác phẩm hoàn thiện có thể được mang về ngay trong ngày. Sau khi về nhà, hãy chỉnh bàn ủi ở nhiệt độ phù hợp với chất liệu và ủi kỹ phần đã nhuộm trước khi sử dụng. Nếu còn thời gian, bạn cũng có thể trả thêm phí để trải nghiệm kata Yuzen trên vật liệu khác. Những món đồ kata Yuzen do chính tay bạn làm cũng rất phù hợp để tặng gia đình và bạn bè.

Ngoài ra còn có khóa trải nghiệm kết hợp Kyo Yuzen với làm đũa từ gỗ tuyết tùng trồng tại Kyoto. Bạn không chỉ được trải nghiệm nhuộm Yuzen mà còn có thể tự làm đũa, vật dụng người Nhật sử dụng trong mỗi bữa ăn. Loại gỗ dùng để làm đũa là tuyết tùng Kitayama của Kyoto.

Từ thời Muromachi, tuyết tùng Kitayama đã được ưa chuộng trong phòng trà và kiến trúc sukiya dưới dạng gỗ tròn đánh bóng nhờ bề mặt và vân gỗ đẹp. Phương pháp trồng rừng độc đáo được lưu truyền tại khu vực Kitayama, tỉnh Kyoto, tạo nên loại gỗ có ít mắt, vòng sinh trưởng mịn và độ cứng cao. Vì đũa được làm từ gỗ mộc không sơn, sự tương phản giữa màu trắng và nâu của vân gỗ cũng rất nổi bật, tạo nên đôi đũa tuy đơn giản nhưng đầy nét riêng. Làm đũa chủ yếu là công việc liên tục bào gỗ. Động tác đơn giản được lặp đi lặp lại giúp người tham gia quên đi những phiền toái thường ngày và tập trung hoàn toàn, vì vậy trải nghiệm này rất được du khách quốc tế yêu thích. Đôi đũa tự làm cũng mang ý nghĩa đặc biệt và có thể được sử dụng như “đũa của riêng mình” khi thưởng thức món Nhật trong chuyến đi.

Bây giờ, hãy bắt tay vào làm!

Dùng bào để gọt đũa đến độ dày và hình dáng dễ cầm theo ý muốn. Thanh gỗ dài và mảnh ban đầu có 4 cạnh, vì vậy hãy bắt đầu bằng cách bào các góc. Công đoạn này đòi hỏi nhiều sức hơn bạn tưởng. Chúng tôi gọt từng chút một để bo dần các góc cho đến khi đạt độ dày vừa tay. Cần cẩn thận vì bào quá mức có thể khiến đũa bị gãy.

Hãy dùng dao nhỏ để trang trí phần tay cầm của đũa. Bạn có thể tạo thiết kế yêu thích với sự hướng dẫn của nghệ nhân.

Dùng 2 loại giấy nhám để làm nhẵn bề mặt. Đừng quên mài tròn đầu đũa ở bước này.

Sau khi loại bỏ bụi gỗ trên bề mặt, lau đũa bằng dầu ô liu để tạo độ bóng. Như vậy là hoàn thành.

Sau khi làm xong đũa, hãy tiếp tục tạo túi đựng bằng kỹ thuật Yuzen. Hãy chọn mẫu Yuzen yêu thích để làm nên bộ đũa và túi đựng độc đáo của riêng mình.

Cơ sở trải nghiệm này còn có một xưởng Kyo Yuzen liền kề. Nếu may mắn, bạn có thể quan sát nghệ nhân nhuộm Yuzen qua lớp kính.

Vào ngày đến thực hiện bài viết, chúng tôi tình cờ được xem một nghệ nhân nhuộm obiage. Tất nhiên, từng công đoạn đều được thực hiện thủ công. Chỉ với 1 chiếc cọ, nghệ nhân tạo nên độ đậm nhạt đặc trưng của Kyo Yuzen. Được tận mắt quan sát kỹ thuật điêu luyện của những người thợ đã góp phần gìn giữ văn hóa kimono Nhật Bản là một trải nghiệm rất đặc biệt.